એક તરફ હુમલા, બીજી તરફ ઈરાનના વખાણ! શું અમેરિકા કોઈ નવી કૂટનીતિ રમી રહ્યું છે?
પશ્ચિમ એશિયા (Middle East)ના વાતાવરણમાં ફરી એકવાર દારૂગોળાની ગંધ પ્રસરી ગઈ છે. ઈરાનની રાજધાની તેહરાનના આકાશમાં અચાનક એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનું સક્રિય થવું અને બોરૂઝર્દ પાસે થયેલા જોરદાર ધડાકાઓના સમાચારથી આખી દુનિયા હચમચી ગઈ છે. એક તરફ ઈરાન પોતાના ડિફેન્સને લઈને ‘હાઈ એલર્ટ’ પર છે, તો બીજી તરફ વોશિંગ્ટનથી આવી રહેલા નિવેદનોએ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને એક એવી પહેલી બનાવી દીધી છે, જેને ઉકેલવી હાલમાં મુશ્કેલ જણાઈ રહી છે.
આકાશમાં શું થઈ રહ્યું છે?
સ્થાનિક અહેવાલો મુજબ, તેહરાન ઉપર શંકાસ્પદ ગતિવિધિઓ જોવા મળ્યા બાદ ઈરાને તેની રક્ષા પ્રણાલીઓને સંપૂર્ણપણે સક્રિય કરી દીધી છે. શહેરના કેટલાક ભાગોમાં હવાઈ સુરક્ષાના સાયરન વાગવા અને ફાઈટર જેટ્સના ઘોંઘાટે સામાન્ય લોકોમાં ડર પેદા કર્યો છે. લોકો આશંકા અને ભય હેઠળ જીવી રહ્યા છે કે ક્યાંક આ કોઈ મોટા હુમલાની શરૂઆત તો નથી ને! આ દરમિયાન બોરૂઝર્દ શહેરમાંથી આવેલા ધડાકાઓના અવાજે આ ડરને વધુ ગાઢ બનાવ્યો છે.
તણાવ એટલો વધી ગયો છે કે ઈરાને તેના હવાઈ ક્ષેત્રને મોટાભાગે નિયંત્રિત કરી લીધું છે. જોકે, ઈરાની અધિકારીઓ તરફથી હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર ખુલાસો કરવામાં આવ્યો નથી કે આ ધડાકાઓનું કારણ શું છે—શું આ કોઈ બાહ્ય હુમલો છે કે પછી ઈરાનનો પોતાનો કોઈ સૈન્ય અભ્યાસ?
ટ્રમ્પનો ‘દાવ’ કે માત્ર ‘નિવેદનબાજી’?
આ દરમિયાન, અમેરિકાથી એક એવું નિવેદન આવ્યું છે જેણે રાજદ્વારી ગલિયારાઓમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ વચ્ચે ઈરાનના વખાણ કર્યા છે. ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે, “ઈરાને અમુક બાબતોમાં પોતાની ‘ગુડવિલ’ (સદ્ભાવના) દર્શાવી છે.”
હવે સવાલ એ થાય છે કે જે ઈરાનને અમેરિકા હંમેશા પોતાનો કટ્ટર દુશ્મન માનતું આવ્યું છે, તે ઈરાનના વખાણ ટ્રમ્પે કેમ કર્યા? શું આ તેમની જૂની કૂટનીતિનો ભાગ છે, કે પછી તેઓ વર્તમાન બાઈડેન વહીવટીતંત્રને નબળું સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે? ટ્રમ્પના આ શબ્દોએ આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકોને પણ મુંઝવણમાં મૂકી દીધા છે. એક તરફ અમેરિકન ફાઈટર જેટ્સનું આ વિસ્તારમાં દબાણ અને બીજી તરફ ટ્રમ્પનો આ ‘સોફ્ટ ટોન’, સ્પષ્ટ કરે છે કે રાજકારણની રમત પડદા પાછળ ઘણી જટિલ છે.
શું આપણે યુદ્ધના આરે છીએ?
ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે પણ પશ્ચિમ એશિયામાં આવી સ્થિતિ સર્જાય છે, ત્યારે દુનિયાના શેરબજાર અને કાચા તેલ (Crude Oil)ના ભાવ સીધી રીતે પ્રભાવિત થાય છે. ઈરાનનું ભૌગોલિક સ્થાન એવું છે કે ત્યાંની કોઈપણ હલચલ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરે છે.
જો આ ધડાકાઓ ખરેખર કોઈ હુમલાનો ભાગ હોય, તો તેનો જવાબ શું હશે? શું ઈરાન ચૂપ બેસશે? ઈતિહાસ કહે છે કે ઈરાન હંમેશા ‘સમાનુપાતિક’ જવાબ આપવામાં માને છે. પરંતુ આ વખતે સ્થિતિ અલગ છે. વિસ્તારમાં અમેરિકાની સૈન્ય હાજરી અને ઈઝરાયેલ સાથે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે, એક નાનકડી ચિનગારી આખા મધ્ય-પૂર્વને દારૂગોળાના ઢગલામાં ફેરવી શકે છે.
દુર્ઘટનાનો ડર
રાજકીય શતરંજની આ રમતમાં હંમેશા પિસાતો તો સામાન્ય માણસ જ હોય છે. તેહરાન અને બોરૂઝર્દના સામાન્ય નાગરિકો માટે આ રાત કોઈ ખરાબ સ્વપ્નથી ઓછી નથી. શું કાલની સવાર શાંતિ સાથે ઉગશે કે કોઈ મોટા યુદ્ધની જાહેરાત સાથે?
ટ્રમ્પનું એવું કહેવું કે “ઈરાનની ગુડવિલ સારી છે”, ભલે એક કૂટનીતિક નિવેદન લાગે, પરંતુ જમીની હકીકત એ છે કે ભયનો માહોલ યથાવત છે. ફાઈટર જેટ્સનો અવાજ અને એર ડિફેન્સનો ગુંજારવ એ સંકેત છે કે હવે માત્ર કૂટનીતિક વાતચીત પૂરતી નથી.
હાલમાં, દુનિયા શ્વાસ રોકીને બેઠી છે. શું આ તણાવ એક નવા યુદ્ધની શરૂઆત છે કે પછી માત્ર ‘શક્તિ પ્રદર્શન’ (Show of Force)નો એક ભાગ? આવનારા થોડા કલાકો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ઈરાન માટે પોતાની સાર્વભૌમત્વ બચાવી રાખવી અને અમેરિકા માટે વિસ્તારમાં પોતાનો પ્રભાવ જાળવી રાખવો—આ બે ધ્રુવો વચ્ચે ફસાયેલી આ સ્થિતિ ક્યારે વિસ્ફોટક બનશે, તે કોઈ જાણતું નથી.
હાલમાં, સોશિયલ મીડિયા પર લોકો સતત પૂછી રહ્યા છે—”શું ખરેખર યુદ્ધ થવાનું છે?” આ સવાલનો જવાબ અત્યારે માત્ર ત્યાં ઉડતા લડાયક વિમાનોના ઘોંઘાટ અને બંધ બારણે યોજાતી બેઠકો પાસે જ છે.
