શી જિનપિંગના શાસનમાં ‘રાજકીય શુદ્ધિકરણ’: વધુ એક ટોચના નેતાની હકાલપટ્ટી, ચીનની રાજનીતિમાં હલચલ
ચીનની સામ્યવાદી શાસન વ્યવસ્થા હંમેશા તેની સ્થિરતા માટે જાણીતી છે. ચીનની રાજનીતિમાં સામાન્ય રીતે નેતાઓની ફેરબદલી દર પાંચ વર્ષે થતી હોય છે, જે એક સુનિશ્ચિત પ્રક્રિયા ગણાય છે. પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક સમયથી રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગના શાસનમાં એક અલગ જ ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે. તેઓ પોતાની ટીમમાંથી નેતાઓને જે ગતિએ દૂર કરી રહ્યા છે, તે ચીનના સ્થાપક માઓ ઝેડોંગના સમય પછી ક્યારેય જોવા મળી નથી. તાજેતરમાં શી જિનપિંગની ટોચની ટીમમાંથી મા ઝિંગરુઈ (Ma Xingrui) નામના નેતાને બહારનો રસ્તો બતાવવામાં આવ્યો છે, જેણે ચીની રાજકારણમાં ભારે ચર્ચા જગાવી છે.
કોણ છે મા ઝિંગરુઈ અને કેમ પડ્યા બહાર?
મા ઝિંગરુઈ ચીનની રાજનીતિમાં એક જાણીતું નામ હતું. તેઓ માત્ર રાજકારણી જ નહીં, પરંતુ એક નિષ્ણાત એરોસ્પેસ એન્જિનિયર પણ હતા. ચીનના મહત્વાકાંક્ષી ચંદ્ર-અન્વેષણ (Lunar-exploration) પ્રોજેક્ટ્સની દેખરેખ રાખવામાં તેમણે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમની કારકિર્દીના સોનેરી દિવસોમાં તેઓ શિનજિયાંગ પ્રાંતના કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના વડા હતા, જે ચીનનો અત્યંત સંવેદનશીલ અને દૂરનો પશ્ચિમી વિસ્તાર છે.
જોકે, તાજેતરના મહિનાઓમાં તેઓ પાર્ટીના કાર્યક્રમોમાંથી અચાનક ગાયબ થઈ ગયા હતા, જેનાથી તેમની રાજકીય સ્થિતિ અંગે અટકળો શરૂ થઈ ગઈ હતી. એપ્રિલમાં પાર્ટીની શિસ્ત સમિતિએ જાહેરાત કરી હતી કે તેમની સામે ‘ગંભીર ઉલ્લંઘન’ માટે તપાસ ચાલી રહી છે. જૂન મહિનામાં તેમને નેશનલ પીપલ્સ કોંગ્રેસ (ચીનની સંસદ) માંથી બહાર કાઢવામાં આવ્યા અને અંતે હવે પાર્ટીએ તેમની સભ્યપદ રદ કરીને તેમને કાનૂની કાર્યવાહી માટે પ્રોસીક્યુટર્સને સોંપી દીધા છે.
ભ્રષ્ટાચારના ગંભીર આરોપો
પાર્ટી દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી વિગતોમાં મા ઝિંગરુઈ પર અનેક ગંભીર આરોપો મૂકવામાં આવ્યા છે. જોકે, ચીનની શાસન પદ્ધતિ મુજબ વિગતો બહુ ઓછી આપવામાં આવી છે, પરંતુ આક્ષેપોની યાદી ખૂબ લાંબી છે:
ભ્રષ્ટાચાર: તેમના પર ‘ભારે માત્રામાં’ લાંચ લેવાનો આરોપ છે.
કૌટુંબિક ભ્રષ્ટાચાર: તેમના પરિવારના સભ્યો દ્વારા મોટા પાયે આર્થિક ગેરરીતિઓ આચરવામાં આવી હોવાનો દાવો છે.
નૈતિક પતન: સત્તા અને પૈસાનો ઉપયોગ કરીને શારીરિક સંબંધો કે સેક્સ્યુઅલ ફેવર્સ મેળવવાનો પણ તેમના પર આક્ષેપ છે.
સત્તાનો દુરુપયોગ: પદનો ઉપયોગ કરીને પોતાના નજીકના લોકોને નોકરીઓ અને બિઝનેસ ડીલ્સ અપાવવામાં તેમણે અનૈતિક રીતે મદદ કરી હતી.
આ આરોપો ચીની રાજકારણમાં નેતાઓના ‘પતન’ પાછળના સામાન્ય ઘટકો બની ગયા છે.
શી જિનપિંગનું ‘શુદ્ધિકરણ’ અભિયાન
શી જિનપિંગના શાસનકાળ દરમિયાન ચીનની પોલિટબ્યુરોમાં ખાલી પડેલી બેઠકોની સંખ્યામાં વધારો થયો છે. પોલિટબ્યુરો, જેમાં સામાન્ય રીતે ૨૪ સભ્યો હોય છે, તે હવે પહેલા જેવી સ્થિર રહી નથી. રાજકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે શી જિનપિંગ આ પગલાં દ્વારા બે મોટા ઉદ્દેશ્યો પૂરા કરી રહ્યા છે:
૧. વફાદારીની ખાતરી: જે કોઈ પણ નેતા શી જિનપિંગની વિચારધારા કે તેમની સત્તા સામે સહેજ પણ પડકાર ઊભો કરે છે અથવા જેઓ વફાદાર નથી, તેમને સત્તામાંથી હટાવવામાં આવી રહ્યા છે.
૨. ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી મુખવટું: ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી અભિયાનના નામે રાજકીય વિરોધીઓને સાફ કરવાની આ એક અકસીર રીત બની ગઈ છે. આ અભિયાન એટલું આક્રમક છે કે દરેક નેતા હવે ડરમાં જીવી રહ્યો છે.
ચીનની રાજનીતિ પર અસર
ચીન જે સ્થિરતાનો દાવો કરે છે, તે હવે જોખમમાં જણાય છે. જ્યારે સતત ટોચના નેતાઓની હકાલપટ્ટી થતી હોય, ત્યારે વહીવટીતંત્રમાં એક પ્રકારની અનિશ્ચિતતા પેદા થાય છે. મા ઝિંગરુઈ જેવા કુશળ વૈજ્ઞાનિક અને નેતાનું પતન એ વાત સાબિત કરે છે કે ચીનમાં સત્તાનું સંતુલન હવે સંપૂર્ણપણે શી જિનપિંગના હાથમાં કેન્દ્રિત છે.
આ ઘટનાક્રમ અન્ય નેતાઓમાં પણ ભયનું વાતાવરણ ઊભું કરે છે. શું આ પ્રકારની સતત સફાઈ ચીનની લાંબા ગાળાની આર્થિક અને રાજકીય સ્થિરતાને નુકસાન પહોંચાડશે? ચીન અત્યારે આર્થિક મંદી અને આંતરિક દબાણો સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે, ત્યારે આવા આંતરિક ઝઘડાઓ સરકાર માટે વધુ મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે.
શું માત્ર ભ્રષ્ટાચાર જ કારણ છે?
ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતો માને છે કે માત્ર ભ્રષ્ટાચાર એ કારણ નથી. ચીનમાં જ્યારે પણ કોઈ નેતા આટલી ઊંચાઈ પર પહોંચે છે, ત્યારે તેમની સત્તા વધે છે. કદાચ મા ઝિંગરુઈનો પ્રભાવ વધતા શી જિનપિંગ માટે તે ખતરો બન્યો હોય તેવી શક્યતાને નકારી શકાય નહીં. સામ્યવાદી ચીનમાં નેતાઓને ત્યારે જ ખબર પડે છે કે તેઓ ફસાયા છે જ્યારે તેમને કાનૂની કાર્યવાહી માટે સોંપવામાં આવે છે. આ એક એવી પદ્ધતિ છે જે વર્ષોથી ચાલી આવી છે, પરંતુ શી જિનપિંગના સમયમાં તેની ઝડપ અને તીવ્રતા અનેકગણી વધી ગઈ છે.
મા ઝિંગરુઈનું પતન એ વાતની યાદ અપાવે છે કે ચીનની રાજનીતિમાં ‘સ્થિરતા’ એ માત્ર એક શબ્દ છે, વાસ્તવિકતા સત્તાની સતત ખેંચતાણ છે. શી જિનપિંગનું આ પગલું એ સંદેશ આપે છે કે તેમની ટીમમાં કોઈપણ વ્યક્તિ કાયમી નથી. ચીન એક તરફ વિશ્વની બીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાની સ્પર્ધામાં છે, તો બીજી તરફ તે પોતાની આંતરિક રાજકીય સફાઈમાં વ્યસ્ત છે. આવનારા દિવસોમાં આ ‘શુદ્ધિકરણ’ અભિયાન ચીનને કઈ દિશામાં લઈ જશે, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
