દિલ્હી હાઈકોર્ટનો મોટો નિર્ણય: ચાર દેશોમાં કેન્દ્ર સરકારની વિઝા ટેન્ડર પ્રક્રિયા રદ, પારદર્શિતા પર ઉઠ્યા સવાલ
તાજેતરમાં દિલ્હી હાઈકોર્ટે એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપતા વિદેશમાં ભારતીય મિશનોમાં વિઝા અને કોન્સ્યુલર સેવાઓ સાથે જોડાયેલી ટેન્ડર પ્રક્રિયાને રદ કરી દીધી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી મૂલ્યાંકન પદ્ધતિમાં ગંભીર ખામીઓ હતી, જે જાહેર ખરીદી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા, ન્યાયીતા અને સમાનતાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો પર પ્રહાર કરે છે. બંધારણની કલમ 14 (સમાનતાનો અધિકાર) નો ઉલ્લેખ કરીને અદાલતે સત્તાવાળાઓને વહીવટી પારદર્શિતા જાળવવાનો કડક સંદેશ આપ્યો છે.
ચાર મહત્વના આંતરરાષ્ટ્રીય મિશનો પર અસર
આ ચુકાદાની સીધી અસર ચાર મુખ્ય દેશોમાં આવેલા ભારતીય દૂતાવાસો અને મિશનો પર પડશે. કેન્દ્ર સરકારે અબુ ધાબી (યુએઈ), કુવૈત, સિંગાપોર અને કેનબેરા (ઓસ્ટ્રેલિયા) માં કોન્સ્યુલર, પાસપોર્ટ અને વિઝા (CPV) સેવાઓને આઉટસોર્સ કરવા માટે ખાનગી કંપનીઓને ટેન્ડર આપ્યા હતા. હાઈકોર્ટે આ તમામ ટેન્ડરોને તાત્કાલિક અસરથી રદબાતલ જાહેર કર્યા છે.
ત્યારબાદ, અદાલતે વિદેશ મંત્રાલય અને સંબંધિત સત્તાવાળાઓને આદેશ આપ્યો છે કે તેઓ આ ચુકાદાના એક મહિનાની અંદર જ નવી બિડ (બોલી) મંગાવવા માટે ‘દરખાસ્તો માટે નવી વિનંતી’ એટલે કે નવી RFP (Request for Proposal) જારી કરે. આ પ્રક્રિયાને શક્ય તેટલી વહેલી તકે અને સંપૂર્ણ પારદર્શિતા સાથે પૂર્ણ કરવા માટે નિષ્ઠાવાન પ્રયાસો કરવાનો પણ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
અદાલતની મહત્વની ટિપ્પણી: “અપ્રગટ ધોરણો અને અસ્પષ્ટ કપાત સ્વીકાર્ય નથી”
બુધવારે આ મામલે ચુકાદો આપતાં ન્યાયાધીશ અનિલ ક્ષેત્રપાલ અને ન્યાયાધીશ શૈલ જૈનની ખંડપીઠે કેન્દ્ર સરકારના નિર્ણય લેવાના અભિગમની આકરી આલોચના કરી હતી. બેન્ચે અવલોકન કર્યું કે, મૂલ્યાંકન કરતી વખતે કેન્દ્ર સરકારે એવા ગુપ્ત તુલનાત્મક ધોરણોનો ઉપયોગ કર્યો જે અગાઉથી જાહેર કરવામાં આવ્યા નહોતા.
ન્યાયાધીશોએ જણાવ્યું કે:
“ઉદ્દેશ્ય માપદંડો હેઠળ અસ્પષ્ટ કપાત કરવી, અસંગત રીતે માર્કિંગ (ગુણ) આપવા અને લીધેલા નિર્ણયો પાછળના કોઈ ચોક્કસ કારણો ન દર્શાવવા, એ જાહેર ખરીદીના હાર્દ સમાન ન્યાયી પ્રક્રિયાને નુકસાન પહોંચાડે છે. મનસ્વી મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયાના આધારે યોગ્ય અને ઓછી બોલી લગાવનાર કંપનીને ગેરલાયક ઠેરવવી, એ માત્ર કોઈ એક કંપનીની વ્યક્તિગત ફરિયાદ નથી, પરંતુ તે બંધારણની કલમ 14 હેઠળ જાહેર હિત અને સરકારી કામગીરીની વિશ્વસનીયતા સામે પણ સવાલો ઉભા કરે છે.”
વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ: શા માટે કંપનીઓ કોર્ટના શરણે ગઈ?
આ સમગ્ર વિવાદ બે અસફળ બોલી લગાવનારી ખાનગી કંપનીઓ – ઇ ટ્રેવ ટેક લિમિટેડ (E Trav Tech Limited) અને વેરાસિસ લિમિટેડ (Verasis Limited) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીઓથી શરૂ થયો હતો. આ કંપનીઓએ વિઝા આઉટસોર્સિંગની પ્રક્રિયામાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો, પરંતુ ટેકનિકલ મૂલ્યાંકનના તબક્કે જ તેમને ગેરલાયક ઠેરવી દેવામાં આવી હતી.
નિયમ મુજબ, કંપનીઓની નાણાકીય બોલી (Financial Bid) ત્યારે જ ખોલવામાં આવે છે જ્યારે તેઓ ટેકનિકલ રાઉન્ડમાં ઓછામાં ઓછા 70% ગુણ મેળવે. આ બંને કંપનીઓ આ લઘુત્તમ ગુણ મેળવવામાં નિષ્ફળ રહી હોવાનું જણાવીને તેમને પ્રક્રિયામાંથી બહાર કરી દેવાઈ હતી. કંપનીઓએ આ મેસેજ અને નિર્ણયને હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો હતો.
અરજદાર કંપનીઓ તરફથી વરિષ્ઠ વકીલો સંજય જૈન, સચિન પુરી તેમજ લુથરા એન્ડ લુથરા લો ઓફિસ અને એડવોકેટ નકુલ સચદેવાએ દલીલો રજૂ કરી હતી. તેમનો મુખ્ય પક્ષ એ હતો કે ટેકનિકલ બોલીઓનું જે રીતે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું તે સંપૂર્ણપણે મનસ્વી હતું. કંપનીઓને કયા પરિમાણોના આધારે ઓછા ગુણ આપવામાં આવ્યા, તેનું કોઈ તાર્કિક કારણ કે સ્પષ્ટતા સત્તાવાળાઓ પાસે નહોતી.
કેન્દ્ર સરકારનો પક્ષ અને દલીલો
બીજી તરફ, કેન્દ્ર સરકાર વતી હાજર રહેલા એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ (ASG) ચેતન શર્માએ આ અરજીઓનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે કોર્ટ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે આ ટેન્ડર પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે અને સક્ષમ કંપનીઓને કામ સોંપી દેવાયું છે. સરકારી વકીલના મતે, અસફળ કંપનીઓ દ્વારા આ પ્રક્રિયાને ફરીથી ખોલવાનો આ એક “વિલંબિત અને જાણી જોઈને કરાયેલો પ્રયાસ” હતો, જેથી ચાલુ પ્રોજેક્ટમાં અવરોધ ઊભો થાય. જો કે, કોર્ટે આ દલીલને ગ્રાહ્ય રાખી નહોતી કારણ કે મૂળ પ્રક્રિયામાં જ વહીવટી ખામીઓ જોવા મળી હતી.
જનતાની સુવિધા માટે વચગાળાની વ્યવસ્થા: સેવામાં કોઈ વિક્ષેપ નહીં આવે
પોતાના 44 પાનાના વિગતવાર ચુકાદામાં દિલ્હી હાઈકોર્ટે માત્ર કાયદાકીય પાસાંઓ જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકોની સુવિધાનું પણ પૂરતું ધ્યાન રાખ્યું છે. કોર્ટ સારી રીતે જાણે છે કે અબુ ધાબી, કુવૈત, સિંગાપોર અને કેનબેરા જેવા મહત્વના શહેરોમાં હજારો ભારતીય પ્રવાસીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને કામદારો રોજ વિઝા તથા પાસપોર્ટ સેવાઓનો ઉપયોગ કરે છે.
જો આ સેવાઓ અચાનક બંધ થઈ જાય, તો મોટી અરાજકતા સર્જાઈ શકે છે. આથી, જાહેર હિતને સર્વોપરી રાખીને કોર્ટે વચગાળાની રાહત આપી છે કે, જ્યાં સુધી નવી ટેન્ડર પ્રક્રિયા પૂર્ણ ન થાય અને નવી કંપની કાર્યભાર ન સંભાળે, ત્યાં સુધી હાલની વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે. વર્તમાન કંપનીઓને કામ ચાલુ રાખવાની મંજૂરી અપાઈ છે જેથી સામાન્ય જનતાને કોઈ અસુવિધાનો સામનો ન કરવો પડે.
