ડાયાબિટીસની દવા શરૂ કરતા પહેલા આ ટેસ્ટ કરાવો જરૂરી

મેટફોર્મિન લેતા દર્દીઓ સાવધાન! કિડની ચેકઅપ વગર આ દવા ચાલુ કરવાથી થઈ શકે છે આ ગંભીર જોખમ

ડાયાબિટીસ (Diabetes) ના વધી રહેલા કિસ્સાઓ વચ્ચે બ્લડ શુગરને નિયંત્રિત કરવા માટે વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી દવા મેટફોર્મિન (Metformin) છે. તમામ મુખ્ય તબીબી સંસ્થાઓ અને ડાયાબિટીસ નિષ્ણાતો તેને બ્લડ શુગર કન્ટ્રોલ માટેની પ્રથમ અને સૌથી સલામત દવા ગણાવે છે. પરંતુ નવી દિલ્હીની ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ના એન્ડોક્રિનોલોજી વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. રાજેશ ખડગાવત અનુસાર, આ દવા શરૂ કરતા પહેલાં એક મહત્વપૂર્ણ તબીબી પરીક્ષણ કરાવવું અત્યંત અનિવાર્ય છે

ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં બ્લડ શુગરનું સ્તર વધે ત્યારે તબીબો દ્વારા સૌથી પહેલાં મેટફોર્મિન દવા સૂચવવામાં આવે છે. આ દવા ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યે શરીરની સંવેદનશીલતા સુધારે છે અને ગ્લુકોઝના સ્તરને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદ કરે છે. સામાન્ય રીતે આ દવાની કોઈ ગંભીર આડઅસર (Side effects) નથી હોતી અને તે શરીરના મુખ્ય અંગોને નુકસાન પહોંચાડતી નથી. પરંતુ, તાજેતરમાં AIIMS દિલ્હીના એન્ડોક્રિનોલોજી વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. રાજેશ ખડગાવતે જણાવ્યું છે કે આ દવા શરૂ કરતા પહેલાં દરેક દર્દીએ પોતાની કિડનીનું કાર્યરત સ્તર તપાસી લેવું અનિવાર્ય છે.

કિડની ફંક્શન ટેસ્ટ (KFT) શા માટે જરૂરી છે?

તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર, મેટફોર્મિન દવા શરીરમાં પોતાનું કામ પૂર્ણ કર્યા બાદ કિડની (વૃક્ક) દ્વારા બહાર ફેંકાય છે. જો દર્દીની કિડની યોગ્ય રીતે કાર્ય ન કરી રહી હોય અથવા ફિલ્ટરેશન પ્રક્રિયા ધીમી હોય, તો આ દવા લોહીમાંથી બહાર નીકળવાને બદલે શરીરમાં જ એકઠી થવા લાગે છે.

જ્યારે શરીરમાં મેટફોર્મિનનું પ્રમાણ જરૂરિયાત કરતા વધુ જમા થઈ જાય છે, ત્યારે દર્દીને ‘લેક્ટિક એસિડોસિસ’ (Lactic Acidosis) થવાનું મોટું જોખમ રહે છે. આ એક અત્યંત ગંભીર અને કટોકટીપૂર્ણ સ્થિતિ છે જેમાં લોહીમાં લેક્ટિક એસિડનું સ્તર ખૂબ જ વધી જાય છે. આ સ્થિતિમાં દર્દીને તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં ભરતી કરીને તબીબી સારવાર આપવી પડે છે.

કયા ટેસ્ટ કરાવવા જરૂરી?

ડૉ. રાજેશ ખડગાવતના જણાવ્યા અનુસાર, ડાયાબિટીસના દર્દીએ મેટફોર્મિન શરૂ કરતા પહેલાં કિડની ફંક્શન ટેસ્ટ (KFTs) કરાવવો જોઈએ, જેમાં ખાસ કરીને બે મહત્વના પેરામીટર્સ તપાસવા જોઈએ:

૧. સીરમ ક્રિએટિનાઇન (Serum Creatinine)

૨. eGFR (Estimated Glomerular Filtration Rate)

જો દર્દીનો eGFR રિપોર્ટ સામાન્ય આવે છે, તો તેઓ તબીબની સલાહ મુજબ નિશ્ચિંત થઈને મેટફોર્મિન લેવાનું ચાલુ રાખી શકે છે. પરંતુ જો eGFR દર ઘટેલો હોય કે કિડની પર સોજો હોય, તો ડોક્ટર આ દવાનું પ્રમાણ ઘટાડી શકે છે અથવા તેને બદલે અન્ય સલામત વિકલ્પ સૂચવી શકે છે.

કયા દર્દીઓએ વધુ સાવધ રહેવું જોઈએ?

નીચે દર્શાવેલ દર્દીઓએ પોતાની મેળે અથવા તબીબી સલાહ વગર મેટફોર્મિન શરૂ કે ચાલુ ન રાખવી જોઈએ અને કિડની ફંક્શન ટેસ્ટ અવશ્ય કરાવવો જોઈએ:

• જેઓ લાંબા સમયથી (ઘણા વર્ષોથી) ડાયાબિટીસથી પીડાય છે

• હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાઈપરટેન્શન) ની સમસ્યા ધરાવતા દર્દીઓ

• પહેલાંથી જ કિડની સંબંધિત કોઈ બીમારી ધરાવતા લોકો

• હૃદયરોગ (Cardiovascular disease) ના દર્દીઓ

મેટફોર્મિન સૌથી વિશ્વસનીય દવા છે

AIIMS ના નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ કરે છે કે જો દર્દીની કિડની સામાન્ય રીતે અને યોગ્ય ક્ષમતા સાથે કામ કરતી હોય, તો મેટફોર્મિન ડાયાબિટીસની સારવાર માટે દુનિયાની સૌથી સલામત અને વિશ્વસનીય દવા છે. વિશ્વની તમામ મોટી ડાયાબિટીસ રિસર્ચ સંસ્થાઓ તેને પ્રાથમિક સારવાર તરીકે માન્યતા આપે છે. યોગ્ય તબીબી દેખરેખ અને સમયસરના રક્ત પરીક્ષણ સાથે લેવામાં આવે તો આ દવા કોઈ પણ નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના બ્લડ શુગરને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરે છે.