મશરૂમ વિશેની આ એક મોટી ગેરસમજણ દૂર થઈ જશે, જાણીને તમે પણ ચોંકી જશો!
ભારતીય ઘરોમાં કે હોટલના મેનૂમાં જ્યારે પણ મશરૂમનું નામ આવે છે, ત્યારે એક જૂની ચર્ચા અચૂક શરૂ થઈ જાય છે – “શું મશરૂમ ખરેખર શાકાહારી છે કે પછી માંસાહારી?” ઘણા લોકો મશરૂમનો સોફ્ટ, માંસ જેવો (Meaty) ટેક્સચર અને તેનો અનોખો સ્વાદ જોઈને એવું માની લે છે કે તે એક પ્રકારનો માંસાહાર છે. જોકે, વિજ્ઞાન અને આહારશાસ્ત્રના દ્રષ્ટિકોણથી આ માન્યતા સંપૂર્ણપણે ખોટી છે.
તમે શાકાહારી છો અને મશરૂમ ખાતા પહેલાં મનમાં કોઈ દ્વિધા અનુભવો છો, તો હવે મનમાંથી બધો જ સંકોચ કાઢી નાખો. આ લેખમાં આપણે વૈજ્ઞાનિક અને આહારના દ્રષ્ટિકોણથી સમજીશું કે મશરૂમ ખરેખર શું છે અને તે આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલું ફાયદાકારક છે.
વિજ્ઞાન શું કહે છે? ના છોડ, ના પ્રાણી!
વૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ મુજબ, પૃથ્વી પરના તમામ જીવોને અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. વનસ્પતિઓ ‘પ્લાન્ટ કિંગડમ’માં આવે છે અને પ્રાણીઓ ‘એનિમેલ કિંગડમ’માં આવે છે. પરંતુ મશરૂમ આ બંનેમાંથી એક પણ શ્રેણીમાં નથી આવતું!
મશરૂમ માટે વિજ્ઞાનમાં એક સંપૂર્ણપણે અલગ વર્ગ છે, જેને ‘ફંગસ’ (Fungi – ફૂગ) કહેવામાં આવે છે.
-
તે છોડ કેમ નથી? સામાન્ય વનસ્પતિઓ સૂર્યપ્રકાશની મદદથી પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, જેને પ્રકાશસંશ્લેષણ (Photosynthesis) કહે છે. આ માટે વનસ્પતિમાં હરિતદ્રવ્ય (Chlorophyll) હોવું જરૂરી છે. મશરૂમમાં હરિતદ્રવ્ય હોતું નથી, તેથી તે સૂર્યપ્રકાશમાંથી ખોરાક બનાવી શકતું નથી.
-
તે પ્રાણી કેમ નથી? મશરૂમ પ્રાણી પણ નથી કારણ કે તેની પાસે ચેતાતંત્ર (Nervous system), હૃદય કે અન્ય કોઈ અંગો હોતા નથી. તે ચાલી કે હરી-ફરી શકતું નથી અને ન તો તે સજીવોની જેમ સંવેદના અનુભવે છે. તે જમીનમાં કે અન્ય ઓર્ગેનિક પદાર્થો પર ઊગે છે અને તેમાંથી પોષક તત્ત્વો શોષીને મોટું થાય છે.
શું શાકાહારી લોકો મશરૂમ ખાઈ શકે?
દુનિયાભરમાં આહારના નિયમો અનુસાર મશરૂમને ૧૦૦% શાકાહારી (Vegetarian) ખોરાક ગણવામાં આવે છે. ભારત સહિત વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં રેસ્ટોરાં, હોટલ અને પેક્ડ ફૂડ બનાવતી કંપનીઓ મશરૂમમાંથી બનતી વાનગીઓને શાકાહારી મેનૂમાં જ રાખે છે.
કારણ કે મશરૂમની ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં કે તેના અસ્તિત્વમાં કોઈ પ્રાણીની હત્યા કે હિંસા સામેલ નથી. જોકે, કેટલાક લોકો પોતાની ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક કે વ્યક્તિગત માન્યતાઓને કારણે મશરૂમ ખાવાનું ટાળે છે, પરંતુ તે તેમની વ્યક્તિગત પસંદગી છે. શાકાહારી આહાર લેતા લોકો માટે મશરૂમ પ્રોટીનનો એક શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.
મશરૂમમાં છુપાયેલો પોષક તત્ત્વોનો ખજાનો
મશરૂમ માત્ર સ્વાદિષ્ટ જ નથી, પરંતુ પોષક તત્ત્વોથી પણ ભરપૂર છે. તે આપણી રોજિંદી પોષણની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવામાં મદદ કરે છે. તેમાં મુખ્યત્વે નીચે મુજબના તત્ત્વો મળી આવે છે:
-
પ્રોટીન: શાકાહારી લોકો માટે પ્રોટીનનો ઉત્તમ સ્ત્રોત.
-
ડાયેટરી ફાઇબર: પાચનક્રિયાને સુધારવામાં મદદરૂપ.
-
વિટામિન B સેગમેન્ટ: જેવા કે B2 (રિબોફ્લેવિન), B3 (નિયાસિન) અને B5.
-
મિનરલ્સ: સેલેનિયમ, પોટેશિયમ અને કોપર જેવા અગત્યના ખનિજો.
-
વિટામિન D: તડકામાં ઊગતા મશરૂમમાંથી વિટામિન D પણ મળે છે, જે વનસ્પતિજન્ય ખોરાકમાં ખૂબ દુર્લભ છે.
સૌથી સારી વાત એ છે કે મશરૂમમાં કેલરી ખૂબ જ ઓછી હોય છે અને ચરબી (Fat) કે કોલેસ્ટ્રોલ બિલકુલ હોતું નથી.
મશરૂમ ખાવાના અદ્ભુત સ્વાસ્થ્ય લાભો
નિયમિત અને યોગ્ય પ્રમાણમાં મશરૂમનું સેવન કરવાથી શરીરને અનેક ફાયદા થાય છે:
-
રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં વધારો: મશરૂમમાં રહેલા એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ અને વિટામિન્સ ઈમ્યુનિટી સિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે.
-
વજન નિયંત્રણ: ઓછી કેલરી અને વધુ ફાઇબર હોવાને કારણે તે પેટને લાંબા સમય સુધી ભરેલું રાખે છે, જેથી વજન ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
-
હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય: તેમાં રહેલું પોટેશિયમ અને ફાઇબર બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવામાં અને હૃદયને સ્વસ્થ રાખવામાં મદદ કરે છે.
-
સોજા ઘટાડવામાં મદદરૂપ: મશરૂમમાં એન્ટિ-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણો હોય છે, જે શરીરમાં થતા અંદરના સોજાને ઘટાડે છે.
-
કેન્સર સામે રક્ષણ અંગે સંશોધન: કેટલાક સંશોધનો દર્શાવે છે કે મશરૂમમાં રહેલા કમ્પાઉન્ડ્સ કેન્સરના કોષો સામે લડવામાં મદદ કરી શકે છે, જોકે આ કોઈ કેન્સરની સારવાર નથી પરંતુ નિવારણમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
સાવધાની: શું બધા જ મશરૂમ ખાઈ શકાય?
કુદરતમાં મશરૂમની હજારો પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે, પરંતુ તેમાંથી બધી જ ખાવા યોગ્ય (Edible) હોતી નથી. જંગલોમાં કે ખુલ્લા મેદાનોમાં આપમેળે ઊગતા ઘણા મશરૂમ અત્યંત ઝેરી (Poisonous) હોય છે. તેને ખાવાથી ગંભીર એલર્જી, પેટની તકલીફોથી લઈને જીવનું જોખમ પણ ઊભું થઈ શકે છે.
તેથી, જંગલ કે બહારથી ગમે ત્યાંથી તોડીને મશરૂમ ક્યારેય ન ખાવા જોઈએ. સુપરમાર્કેટ, શાકભાજીની દુકાન કે ઓર્ગેનિક ફાર્મમાંથી પેક કરેલા અને વ્યવસાયિક રીતે ઉગાડવામાં આવેલા મશરૂમ જ ખરીદીને ખાવા સુરક્ષિત છે (જેમ કે બટન મશરૂમ, ઓઇસ્ટર મશરૂમ કે શિટાકે મશરૂમ).
સંક્ષેપમાં યાદ રાખવા જેવી બાબતો
મશરૂમ એ ના તો વનસ્પતિ છે ના તો કોઈ પ્રાણી; તે ‘ફૂગ’ (Fungi) કિંગડમનો એક ભાગ છે. પરંતુ આહારની દ્રષ્ટિએ તે સંપૂર્ણપણે શાકાહારી ખોરાક છે. પોષણથી ભરપૂર હોવાને કારણે તમે તેને તમારા દૈનિક ડાયેટમાં ચોક્કસપણે સામેલ કરી શકો છો. બસ એટલું ધ્યાન રાખો કે હંમેશાં બજારમાંથી મળતા સુરક્ષિત અને તાજા મશરૂમ જ રાંધીને ખાવા!
