અમેરિકી સેનેટમાં રશિયા પ્રતિબંધોનું નવું બિલ રજૂ: ભારત અને ચીનને નિશાન બનાવતા વધી વૈશ્વિક ચિંતા
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં હાલમાં એક ખૂબ જ મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. અમેરિકી સંસદ (સેનેટ) માં રશિયા અને ઈરાન સામે એક નવું અને અત્યંત કડક પ્રતિબંધોનું બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જેને ‘લિન્ડસે ઓ. ગ્રામ સેન્ક્શનિંગ રશિયા એન્ડ ઈરાન એક્ટ ઓફ ૨૦૨૬’ (Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act of 2026) નામ આપવામાં આવ્યું છે.
આ વિવાદાસ્પદ બિલ પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રશિયાની યુદ્ધ મશીનરીને આર્થિક રીતે તોડી પાડવાનો છે, પરંતુ તેમાં ભારત અને ચીન જેવા દેશોને સીધા નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. અમેરિકી સેનેટર રોજર વિકરના નિવેદન અનુસાર, આ બિલ ખાસ કરીને એવા દેશો પર ૧૦0 ટકા સુધીની ટેરિફ (જકાત) લાદવાની વાત કરે છે જેઓ રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં તેલ અને ગેસ ખરીદે છે. આજના આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે આ નવા પ્રતિબંધોના બિલ, તેના રાજકીય પ્રભાવ અને ભારત પર તેની શું અસર પડી શકે છે તેની વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
બિલની મુખ્ય ખાસિયતો: ભારત અને ચીન પર શા માટે કેન્દ્રિત છે અમેરિકા?
યુએસ સેનેટમાં તાજેતરમાં એક પ્રેસ બ્રીફિંગ દરમિયાન, સેનેટર રોજર વિકરે ખૂબ જ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે આ બિલ ખૂબ કાળજીપૂર્વક ઘડવામાં આવ્યું છે જેથી અમેરિકાના પરંપરાગત સાથીઓને નુકસાન ન થાય, પરંતુ જે દેશો રશિયાના યુદ્ધને પરોક્ષ રીતે ભંડોળ પૂરું પાડી રહ્યા છે તેમને સખત સજા કરવામાં આવે.
રોજર વિકરે ખુલ્લેઆમ જણાવ્યું હતું કે, “ચાલો એકદમ સ્પષ્ટ વાત કરીએ. ચીન અને ભારત આ મામલે મુખ્ય દોષિતો (Main Culprits) છે. તેઓ રશિયન ઓઈલ અને ગેસનો મોટો જથ્થો ખરીદી રહ્યા છે, જેના કારણે રશિયાની યુદ્ધ મશીનરી સતત ધમધમી રહી છે અને તેઓ દુનિયાના અન્ય ભાગોમાં પણ અમને કોઈ સાથ આપી રહ્યા નથી.” આ નિવેદન દર્શાવે છે કે વોશિંગ્ટનનું રાજકીય સ્તર હવે રશિયા સાથે વ્યાપારી સંબંધો ધરાવતા દેશો પર કેટલું આક્રમક વલણ અપનાવી રહ્યું છે.
સેનેટમાં મંજૂરી અને પૃષ્ઠભૂમિ: દિવંગત સીનેટર લિન્ડસે ગ્રામનું નામ જોડાયું
આ બિલને આગળ વધારવા માટે મંગળવારે અમેરિકી સેનેટમાં ક્લોચર મોશન (Cloture Motion) પર મતદાન યોજાયું હતું, જેમાં ૮૬ વિરુદ્ધ ૧૨ મતોથી આ પ્રસ્તાવને આગળ વધારવાની મંજૂરી મળી ગઈ હતી. ક્લોચર એ સેનેટની એક ઔપચારિક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા કોઈપણ મુદ્દા પર ચર્ચાનો સમય મર્યાદિત કરીને અંતિમ મતદાન તરફ આગળ વધી શકાય છે.
આ બિલનું નામ અમેરિકાના દિવંગત અને પ્રભાવશાળી સીનેટર લિન્ડસે ગ્રામના નામ પર રાખવામાં આવ્યું છે, જેઓ સાઉથ કેરોલિનાના સેનેટર હતા અને તાજેતરમાં ૧૧ જુલાઈએ તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમના અંતિમ સંસ્કારમાં ભાગ લેવા માટે જ યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોડીમિર ઝેલેન્સ્કી ખાસ વોશિંગ્ટન પહોંચ્યા હતા. ઝેલેન્સ્કીની આ મુલાકાત અને સેનેટનું આ પગલું એકબીજા સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા છે, કારણ કે લિન્ડસે ગ્રામ હંમેશાં યુક્રેનની લડાઈના પ્રબળ સમર્થક રહ્યા હતા.
બિલની કલમ ૧૧૩ અને ૧૦૦ ટકા ટેરિફની તલવાર
પ્રસ્તાવિત કાયદાની કલમ 113 ખાસ કરીને એવા પાંચ દેશોને લક્ષ્ય બનાવે છે જે રશિયા પાસેથી સૌથી વધુ ઇંધણ (તેલ અને ગેસ) ખરીદે છે અથવા શેડો ફ્લીટ દ્વારા રશિયા પરના પ્રતિબંધોથી બચવામાં મદદ કરે છે. ચીન અને ભારત ઉપરાંત, સ્લોવાકિયા, હંગેરી અને અઝરબૈજાન પણ આ યાદીમાં ટોચના ખરીદદારોમાં સામેલ છે.
આ બિલ જો કાયદાનું રૂપ લે છે, તો અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિને એવા દેશોની આયાતી વસ્તુઓ પર ૧૦૦ ટકા સુધીનો ભારેખમ ટેરિફ (આયાત જકાત) લાદવાની સત્તા મળી જશે, જેઓ રશિયન ઊર્જા ખરીદીને મોસ્કોને આર્થિક સહાય પૂરી પાડે છે. જોકે, આ બિલને લઈને અમેરિકાની અંદર પણ વિરોધનો સુર ઉઠવા લાગ્યો છે.
અમેરિકી સંસદમાં જ વિરોધના સુર: હાઉસ અને સેનેટ વચ્ચે મતભેદ
ભલે આ બિલ સેનેટમાં સરળતાથી પસાર થઈ જાય તેવી સંભાવના હોય, પરંતુ પ્રતિનિધિ ગૃહ (House of Representatives) માં તેને ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ખાસ કરીને ડેમોક્રેટિક પાર્ટીના નેતાઓ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને આટલી મોટી ટેરિફ પાવર આપવાના પક્ષમાં નથી.
હાઉસ વેઝ એન્ડ મીન્સના રેન્કિંગ મેમ્બર રિચાર્ડ નીલ અને સેનેટ ફાઇનાન્સના રેન્કિંગ મેમ્બર રોન વાયડને એક સંયુક્ત નિવેદનમાં ચેતવણી આપતા જણાવ્યું હતું કે, “ટ્રમ્પને આ પ્રકારની વ્યાપક અને નવી ટેરિફ સત્તાઓ સોંપવી અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે અગાઉ પણ તેમના અરાજકતાપૂર્ણ અને ફૂગાવાને ઉત્તેજન આપતા ટેરિફ નિર્ણયોના ભયાનક પરિણામો આપણે જોઈ ચૂક્યા છીએ.”
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ કેમ ચિંતાજનક છે?
ભારત હંમેશાં પોતાની વિદેશ નીતિમાં ‘વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા’ (Strategic Autonomy) ને પ્રાથમિકતા આપતું આવ્યું છે. જ્યારે પશ્ચિમી દેશોએ રશિયા પર પ્રતિબંધો લગાવ્યા, ત્યારે પણ ભારતે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security) અને દેશના નાગરિકોના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને રશિયા પાસેથી સસ્તા દરે ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું.
અમેરિકાના આ નવા બિલમાં ભારતને મુખ્ય નિશાના તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે, જે આવનારા દિવસોમાં ભારત-અમેરિકાના વેપારી સંબંધો માટે એક મોટો પડકાર બની શકે છે. જો કે, ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય અગાઉ પણ સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યું છે કે ભારતની ઊર્જા ખરીદી બજારની જરૂરિયાતો અને રાષ્ટ્રીય હિતોને આધીન છે.
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને ચાર વર્ષ જેટલો સમય વીતી ગયો છે, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા અને રાજકારણ પર તેના પડઘા હજુ પણ એટલા જ જોરશોરથી વાગી રહ્યા છે. અમેરિકી સેનેટમાં લાવવામાં આવેલું આ નવું પ્રતિબંધોનું બિલ માત્ર રશિયા કે ઈરાન પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક વેપાર સમીકરણોને પલટી નાખવાની તાકાત ધરાવે છે. ભારત અને ચીન જેવા મોટા દેશો સામે ૧૦૦ ટકા ટેરિફની આડસ ઊભી કરીને અમેરિકા કયા પ્રકારની રણનીતિ અપનાવવા માંગે છે, તે તો આવનારા દિવસોમાં જ ખબર પડશે, પરંતુ આ ઘટનાએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નવો તણાવ ચોક્કસપણે પેદા કરી દીધો છે.
