પેરિસના BAPS હિન્દુ મંદિરમાં વિશ્વના 43 દેશોનું મિલન: સંસ્કૃતિ, વારસો અને સંવાદનો અનોખો સંદેશ
ફ્રાન્સની રાજધાની પેરિસ નજીક આવેલા બુસી-સેન્ટ-જ્યોર્જેસમાં આવેલું નવું BAPS સ્વામિનારાયણ હિન્દુ મંદિર હવે માત્ર ધાર્મિક સ્થળ પૂરતું સીમિત રહ્યું નથી. ભારતીય કલા, સ્થાપત્ય, સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિક પરંપરાના વૈશ્વિક પ્રતિનિધિત્વના કેન્દ્ર તરીકે પણ આ મંદિર પોતાની આગવી ઓળખ બનાવી રહ્યું છે.
તાજેતરમાં અહીં યોજાયેલા એક વિશેષ ‘ઇન્ડો-ફ્રેન્ચ કલ્ચરલ ઓપન ડે’માં UNESCO સાથે સંકળાયેલા 43 દેશોના 50થી વધુ રાજદૂતો, સ્થાયી પ્રતિનિધિઓ, વરિષ્ઠ રાજદ્વારીઓ અને અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. યુરોપથી લઈને આફ્રિકા, એશિયા, અરબ દેશો, અમેરિકા અને કેરેબિયન પ્રદેશ સુધીના પ્રતિનિધિઓની હાજરીએ કાર્યક્રમને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વરૂપ આપ્યું.
આ સમગ્ર આયોજનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક સંબંધોને વધુ ગાઢ બનાવવાનો અને વિવિધ સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે સંવાદ માટે એક ખુલ્લું મંચ ઊભું કરવાનો હતો.
બુસી-સેન્ટ-જ્યોર્જેસના મેયરની પ્રશંસા
કાર્યક્રમ દરમિયાન બુસી-સેન્ટ-જ્યોર્જેસના મેયર યાન ડુબોસ્કે મંદિર સાથે શહેરના લાંબા સમયથી ચાલતા સંબંધ વિશે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, BAPS અને સ્થાનિક પ્રશાસન વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર એક બાંધકામ પ્રોજેક્ટ પૂરતો નથી, પરંતુ વર્ષો સુધી ચાલેલી ચર્ચા, પરસ્પર સમજણ અને સહકારનું પરિણામ છે.
મેયરના મતે, વિવિધ ધર્મો અને સંસ્કૃતિઓના લોકો એક જ સમાજમાં પરસ્પર સન્માન સાથે કેવી રીતે રહી શકે તેનું આ મંદિર એક સુંદર ઉદાહરણ બની શકે છે. કોઈ પણ મોટા સાંસ્કૃતિક અથવા ધાર્મિક પ્રોજેક્ટ માટે સ્થાનિક સમુદાય સાથે સતત સંવાદ જરૂરી હોય છે અને આ મંદિરના વિકાસ દરમિયાન પણ આ અભિગમ જોવા મળ્યો છે.
2025માં મંદિરના નિર્માણસ્થળની મુલાકાત દરમિયાન પણ મેયરે BAPSના સ્વયંસેવકોની મહેનત અને આયોજનક્ષમતાની પ્રશંસા કરી હતી. મંદિરના નિર્માણ પાછળ અનેક લોકોના વર્ષો સુધીના પરિશ્રમને તેમણે વિશેષ રીતે નોંધ્યો હતો.
43 દેશોના પ્રતિનિધિઓની ઉપસ્થિતિ
આ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમમાં વિવિધ ખંડોના દેશોના પ્રતિનિધિઓ એક જ સ્થળે એકત્રિત થયા હતા. UNESCOમાં ભારતના સ્થાયી પ્રતિનિધિમંડળ દ્વારા આયોજિત આ કાર્યક્રમમાં રાજદૂતો ઉપરાંત સ્થાયી પ્રતિનિધિઓ, વરિષ્ઠ રાજદ્વારી અધિકારીઓ અને UNESCOના અધિકારીઓએ પણ ભાગ લીધો.
આટલી વિવિધતા ધરાવતા પ્રતિનિધિઓનું એક જ સ્થળે એકત્ર થવું પોતાનામાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના હતી. દરેક દેશની પોતાની ભાષા, પરંપરા, જીવનશૈલી અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ હોય છે, પરંતુ આવા કાર્યક્રમો એ વાતને ઉજાગર કરે છે કે વિવિધતા વચ્ચે પણ માનવ સમાજને જોડતા અનેક સામાન્ય મૂલ્યો છે.
સેવા, પરસ્પર સન્માન, શાંતિ, સાંસ્કૃતિક સમજણ અને સંવાદ જેવા મૂલ્યોને કાર્યક્રમના કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.
ભારતીય આતિથ્યની ઝલક
મંદિરની મુલાકાત દરમિયાન મહેમાનોને ભારતીય પરંપરા અને આતિથ્યનો અનુભવ કરાવવામાં આવ્યો હતો. કાર્યક્રમ પહેલાં મહેમાનો માટે પરંપરાગત ભારતીય ભોજનની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ભોજનને માત્ર ખોરાક તરીકે નહીં પરંતુ સંબંધ બાંધવાનું માધ્યમ માનવામાં આવે છે. સાથે બેસીને ભોજન કરવું, એકબીજાની પરંપરાઓ સમજવી અને વાતચીત કરવી—આ બધું સાંસ્કૃતિક જોડાણને મજબૂત બનાવે છે.
વિદેશી મહેમાનો માટે પણ ભારતીય ભોજન અને મંદિરનું વાતાવરણ ભારતની સાંસ્કૃતિક પરંપરાનો જીવંત પરિચય બની રહ્યું હતું.
ભારત અને ફ્રાન્સની કારીગરીનો સંગમ
કાર્યક્રમનું સૌથી આકર્ષક પાસું મંદિરના નિર્માણની કહાની હતી. મંદિરની રચનામાં ભારતની પ્રાચીન શિલ્પ અને સ્થાપત્ય પરંપરાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે તેના નિર્માણ અને સ્થાપન પ્રક્રિયામાં આધુનિક ફ્રેન્ચ એન્જિનિયરિંગ અને તકનીકી કુશળતાનો પણ સહયોગ રહ્યો છે.
મંદિરની કથા દર્શાવતી એક વિશેષ ફિલ્મ દ્વારા મહેમાનોને આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની માહિતી આપવામાં આવી. તેમાં ભારતીય કારીગરોની પરંપરાગત કુશળતા અને આધુનિક તકનીક વચ્ચે કેવી રીતે સમન્વય સાધવામાં આવ્યો તેની ઝલક રજૂ કરવામાં આવી.
ભારતમાં તૈયાર થયેલા પથ્થરો અને કોતરણીવાળા વિવિધ ભાગોને ફ્રાન્સ સુધી પહોંચાડીને અહીં યોગ્ય રીતે એસેમ્બલ કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રક્રિયા પાછળ માત્ર સ્થાપત્યની દૃષ્ટિ જ નહીં, પરંતુ લાંબા સમયનું આયોજન, ચોકસાઈ, પરિવહન વ્યવસ્થા અને અનેક લોકોનો સહયોગ પણ સામેલ રહ્યો છે.
આ રીતે મંદિર ભારતની પ્રાચીન કલા અને ફ્રાન્સની આધુનિક તકનીકી ક્ષમતાના સહકારનું પ્રતીક બની રહ્યું છે.
UNESCO માટે મંદિરનું વિશેષ મહત્વ
કાર્યક્રમને UNESCOના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું. UNESCOનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શિક્ષણ, વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિના માધ્યમથી વિશ્વના વિવિધ સમાજો વચ્ચે સહકાર અને શાંતિને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
UNESCOમાં ભારતના રાજદૂત અને સ્થાયી પ્રતિનિધિ વિશાલ શર્માએ મંદિરને ભારતની સંસ્કૃતિ અને વારસાનું વિશિષ્ટ પ્રતિબિંબ ગણાવ્યું. તેમના મત પ્રમાણે, આ મંદિર ભારતની બહાર ભારતીય સાંસ્કૃતિક પરંપરા કેવી રીતે જીવંત રહી શકે તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તેમણે મંદિરને ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચેના સહયોગથી સાકાર થયેલી કારીગરી તરીકે પણ રજૂ કર્યું. ભારતીય પરંપરા, શિલ્પ અને આધ્યાત્મિક વિચારને ફ્રાન્સની ધરતી પર એક નવા સ્વરૂપમાં જોવાનો અનુભવ મહેમાનો માટે ખાસ રહ્યો.
જીવંત વારસાની ઓળખ
UNESCOના વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટરની ઉપનિર્દેશક જ્યોતિ હોસાગ્રાહરે પણ મંદિરની મુલાકાત દરમિયાન તેના સાંસ્કૃતિક મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો.
તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, કોઈ સંસ્કૃતિનો વારસો માત્ર પ્રાચીન ઇમારતો અથવા ઐતિહાસિક વસ્તુઓમાં જ રહેલો નથી. પરંપરાઓ જ્યારે નવી પેઢી સુધી પહોંચે અને બદલાતા સમયમાં પણ જીવંત રહે ત્યારે તેને ‘જીવંત વારસો’ કહી શકાય.
આ દૃષ્ટિએ પેરિસનું BAPS મંદિર મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. અહીં સ્થાપત્ય સાથે ધાર્મિક પરંપરા, સેવા, ભારતીય કલા અને સમુદાયજીવન પણ જોડાયેલું છે. તેથી આ સ્થળ વિવિધ સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેના સંવાદ માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
સાંસ્કૃતિક વિવિધતામાં એકતાનો સંદેશ
આજના વૈશ્વિક યુગમાં અલગ-અલગ દેશોના લોકો એકબીજાની નજીક આવી રહ્યા છે. શિક્ષણ, વેપાર, પ્રવાસ, ટેક્નોલોજી અને સ્થળાંતરના કારણે વિવિધ સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેનો સંપર્ક સતત વધી રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં પરસ્પરની સંસ્કૃતિને સમજવી અને તેનો આદર કરવો વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
પેરિસમાં યોજાયેલો આ કાર્યક્રમ એ જ વિચારને આગળ ધપાવતો જોવા મળ્યો. એક જ સ્થળે વિવિધ દેશોના પ્રતિનિધિઓનું એકત્ર થવું એ દર્શાવે છે કે સંસ્કૃતિ લોકોને અલગ પાડવાને બદલે તેમને જોડવાનું માધ્યમ બની શકે છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્’ એટલે કે સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે—આ વિચારને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. આવા આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોમાં આ વિચાર વ્યવહારિક સ્વરૂપે પણ જોવા મળે છે.
સ્થાનિક સમુદાય સાથેનો સંબંધ
કોઈ પણ વિદેશી દેશમાં ઉભું થતું મોટું ધાર્મિક અથવા સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર સ્થાનિક સમાજ સાથેના સંબંધ વિના સફળ બની શકતું નથી. BAPS મંદિરના સંદર્ભમાં પણ સ્થાનિક પ્રશાસન અને સમુદાય સાથેના લાંબા સમયના સંપર્કને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
બુસી-સેન્ટ-જ્યોર્જેસના મેયર દ્વારા મંદિર પ્રોજેક્ટની પ્રશંસા કરવામાં આવી તે પાછળ પણ આ સહયોગી પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ રહી છે. વર્ષો સુધી ચાલેલી ચર્ચા અને પરસ્પર સમજણના કારણે મંદિર અને સ્થાનિક શહેર વચ્ચેનો સંબંધ વધુ મજબૂત બન્યો છે.
આ બાબત અન્ય શહેરો માટે પણ એક ઉદાહરણ બની શકે છે કે વિવિધ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સમુદાયો વચ્ચે ખુલ્લી વાતચીત અને સહકાર દ્વારા વધુ સુમેળભર્યું વાતાવરણ ઊભું કરી શકાય છે.
ભારત-ફ્રાન્સ સંબંધોમાં સાંસ્કૃતિક પરિમાણ
ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચે રાજકીય અને આર્થિક સંબંધો ઉપરાંત સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે પણ લાંબા સમયથી સહયોગ રહ્યો છે. કલા, શિક્ષણ, વિજ્ઞાન, સિનેમા, સ્થાપત્ય અને વારસાના ક્ષેત્રોમાં બંને દેશો વચ્ચે વિવિધ સ્તરે સંબંધો વિકસ્યા છે.
પેરિસનું આ મંદિર આ સંબંધોમાં એક અલગ પરિમાણ ઉમેરે છે. અહીં ભારતીય પરંપરા ફ્રાન્સની ધરતી પર પોતાનું સ્થાન બનાવે છે અને સાથે જ સ્થાનિક સમાજ તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સાથે સંવાદ સાધે છે.
આ કારણે મંદિરને માત્ર ધાર્મિક સ્થાપત્ય તરીકે જોવાને બદલે બે સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેના સર્જનાત્મક સહકારના ઉદાહરણ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે.
ભવિષ્ય માટેનો સંદેશ
પેરિસમાં યોજાયેલો આ સાંસ્કૃતિક મેળાવડો એક દિવસનો કાર્યક્રમ હોવા છતાં તેનો સંદેશ ઘણો વ્યાપક છે. વિશ્વના અલગ-અલગ દેશો વચ્ચે મતભેદો અને વિવિધતાઓ હોવા છતાં સાંસ્કૃતિક વારસો, માનવ મૂલ્યો અને પરસ્પર સમજણ લોકો વચ્ચે પુલ બનાવી શકે છે.
BAPS સ્વામિનારાયણ મંદિર આ વિચારને સ્થાપત્યના સ્વરૂપમાં રજૂ કરે છે. ભારતની પ્રાચીન શિલ્પ પરંપરા, આધુનિક ફ્રેન્ચ એન્જિનિયરિંગ, સ્થાનિક સમુદાયનો સહયોગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના સાંસ્કૃતિક સંવાદ—આ તમામ તત્વો અહીં એકસાથે જોવા મળે છે.
43 દેશોના પ્રતિનિધિઓની હાજરીએ આ સ્થળને વૈશ્વિક મંચ પર નવી ઓળખ આપી છે. આવનારા સમયમાં જો આવા સ્થળો પર વધુ સાંસ્કૃતિક ચર્ચાઓ, શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંવાદ યોજાય તો તે વિવિધ સમાજો વચ્ચેની સમજણને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.
