કાળો સમુદ્ર અને ભારતીય ખલાસીઓની સુરક્ષા: યુક્રેન-ભારત સંબંધો અને વૈશ્વિક રાજકારણમાં નવો વિવાદ
વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકારણ (Geo-politics) માં ક્યારે કયો નવો વળાંક આવી જાય તે કહી શકાતું નથી. હાલમાં જ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ વચ્ચે એક એવો ગંભીર મામલો સામે આવ્યો છે, જેણે ભારત અને યુક્રેન વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધો પર સવાલો ઊભા કરી દીધા છે. કાળા સમુદ્ર (Black Sea) ના ખતરનાક ક્ષેત્રોમાં ફસાયેલા ભારતીય નાવિકો અને ભારત સરકારની દરિયાઈ સલામતી માર્ગદર્શિકા (Maritime Advisory) ને લઈને યુક્રેનએ તીખી પ્રતિક્રિયા આપી છે. આ વિવાદ માત્ર એક ક્ષેત્ર પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નાગરિકોની સુરક્ષા અને રાજદ્વારી સંચારની ખાઈને પણ ઉજાગર કરે છે.
બ્લેક સીમાં ફસાયેલા ભારતીય નાવિકો અને વધી રહેલી ચિંતાઓ
યુક્રેનના મુખ્ય ચોર્નોમોર્સ્ક (Chornomorsk) બંદર પર ‘એમવી એએમઆઈઆર૧’ (MV AMIR1) નામના જહાજ પર હાલમાં ૧૩ ભારતીય નાવિકો ફસાયેલા છે. આ ક્ષેત્રમાં સતત રશિયન મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. આ અગાઉ પણ નાગરિક જહાજો પર થયેલા હુમલાઓમાં કેટલાક ભારતીય નાવિકોએ પોતાના પ્રાણ ગુમાવ્યા છે, જેના કારણે દરિયાઈ ક્ષેત્રે કામ કરતા કર્મચારીઓની સુરક્ષા પર ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. ભારતના શિપિંગ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા યુનિયનો પણ આ જોખમી વિસ્તારોમાં કામ કરતા કર્મચારીઓ માટે મજબૂત સુરક્ષા કવચની માંગ કરી રહ્યા છે.
ભારત સરકારની બે અલગ-અલગ એડવાઈઝરી અને વિરોધાભાસ
આ સમગ્ર વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિમાં ભારત સરકારના ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ શિપિંગ (DGMA) દ્વારા જારી કરવામાં આવેલી બે અલગ-અલગ એડવાઈઝરી મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ બની છે. યુક્રેની દૂતાવાસે આ બંને નીતિઓમાં રહેલા તફાવત સામે મોટો વિરોધ નોંધાવ્યો છે:
૧. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) મામલે કડકાઈ: ૧૫ જુલાઈએ જારી કરવામાં આવેલી એડવાઈઝરીમાં શિપિંગ કંપનીઓને સ્પષ્ટ આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો કે તેઓ આગામી આદેશ સુધી આ ક્ષેત્રમાંથી પસાર થતા જહાજો પર ભારતીય નાવિકોની નિયુક્તિ કરવાનું ટાળે.
૨. બ્લેક સી મામલે નરમ વલણ: બીજી તરફ, ૨૩ જુલાઈએ બ્લેક સી માટે જારી કરાયેલી એડવાઈઝરીમાં કોઈ સખત પ્રતિબંધ કે રોક લગાવવામાં આવી નથી. જ્યારે વાસ્તવિકતા એ છે કે બ્લેક સી ક્ષેત્રમાં યુદ્ધના કારણે ભારે જોખમ પ્રવર્તી રહ્યું છે.
યુક્રેનનું કહેવું છે કે જ્યારે રશિયા તરફથી સતત હુમલા થઈ રહ્યા છે, ત્યારે બ્લેક સી માટે પણ આવા જ કડક સુરક્ષા ધોરણો અપનાવવા જોઈએ.
‘એસ. જયશંકર અમારી સાથે વાત નથી કરી રહ્યા’ – યુક્રેનના ગંભીર આક્ષેપો
આ મામલે તણાવ ત્યારે વધુ વધી ગયો જ્યારે યુક્રેને એવો ખુલાસો કર્યો કે યુક્રેનના વિદેશ મંત્રી એન્ડ્રી સિબિહા (Andrii Sybiha) એ ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર સાથે ફોન પર વાતચીત કરીને આ ગંભીર પરિસ્થિતિ પર ચર્ચા કરવાની વિનંતી કરી હતી. પરંતુ, યુક્રેનનો દાવો છે કે ભારતીય પક્ષ તરફથી હજુ સુધી આ બાબતે કોઈ સંતોષકારક પ્રતિસાદ કે વાતચીત માટેનો સમય મળ્યો નથી.
યુક્રેની અધિકારીઓનું માનવું છે કે આ પ્રકારના સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર દ્વિપક્ષીય વાતચીત ખૂબ જરૂરી છે, જેથી ફસાયેલા નાગરિકોના જીવનને સુરક્ષિત કરી શકાય.
ભારતીય નાવિક સંઘ (FSUI) ની માંગ અને યુક્રેનનું સમર્થન
‘ફોરવર્ડ સીમેન્સ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા’ (FSUI) દ્વારા અગાઉ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા દરિયાઈ વિસ્તારોમાં ભારતીય નાવિકો માટે સખત સુરક્ષા પગલાં લેવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. યુક્રેને આ માંગનું ખુલ્લેઆમ સમર્થન કર્યું છે. યુક્રેની દૂતાવાસે આશા વ્યક્ત કરી છે કે ભારતનું વિદેશ મંત્રાલય અને ડીજીએમએ (DGMA) જલ્દી જ આ મામલે યોગ્ય અને કઠોર નિવારક પગલાં ભરશે, જેથી ભારતીય નાવિકોનો જીવ જોખમમાં ન મુકાય.
રાજદ્વારી સંતુલનની જરૂરિયાત
એક તરફ ભારત વૈશ્વિક સ્તરે તમામ દેશો સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવીને આગળ વધી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષના કારણે ઊભી થતી આવી કટોકટીઓ સરકાર માટે મોટા પડકારો સર્જે છે. ભારતીય નાવિકોની સુરક્ષા સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ, અને આ મામલે યુક્રેન દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલો પર ગંભીરતાથી વિચારણા કરીને કાળજીપૂર્વક પગલાં લેવાની તાતી જરૂર છે.
