અમેરિકી સેનેટનું ૧૦૦% ટેરિફ બિલ અને ભારત: રશિયા સાથેના સંબંધો પર તોળાતા જોખમો અને આર્થિક પડકારો
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ફરી એકવાર ભારે હોબાળો મચી ગયો છે. તાજેતરમાં, યુએસ સેનેટમાં એક પ્રસ્તાવિત બિલ સામે આવ્યું છે જેણે ભારત સહિત વિશ્વભરના ઘણા વિકાસશીલ દેશોમાં ચિંતા વધારી છે. આ નવા પ્રસ્તાવ મુજબ, જો કોઈ દેશ રશિયા સાથે યુએસ ડોલરને બદલે તેના સ્થાનિક ચલણ (જેમ કે રૂપિયા-રુબલ વેપાર) માં વેપાર કરે છે અથવા યુએસ પ્રતિબંધોથી બચવાનો પ્રયાસ કરે છે, તો યુએસ તે દેશ પર 100 ટકા સુધીનો ભારે ટેરિફ (ડ્યુટી) લાદી શકે છે.
આ પ્રસ્તાવ ભલે હજુ માત્ર એક વિધેયક (Bill) સ્વરૂપે હોય અને તેને કાયદા બનવા માટે હજુ લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવાનું બાકી હોય, પરંતુ તેની ગંભીરતા ભારત માટે ખૂબ જ મોટી છે. આજના આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે સમજીશું કે આ પ્રસ્તાવ પાછળ અમેરિકાની શું રણનીતિ છે અને જો આ કાયદો બનશે તો ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર અને વિદેશ નીતિ પર તેની શી અસરો પડી શકે છે.
બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: ડોલરની વર્ચસ્વ જાળવવાની અમેરિકાની કવાયત
યુક્રેન સાથેના યુદ્ધ બાદ પશ્ચિમી દેશો અને અમેરિકાએ રશિયાની અર્થવ્યવસ્થાને તોડી પાડવા માટે અનેક પ્રકારના આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા હતા. રશિયાને વૈશ્વિક ‘સ્વિફ્ટ’ (SWIFT) પેમેન્ટ સિસ્ટમમાંથી પણ બહાર કરી દેવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રતિબંધોના જવાબમાં રશિયા, ભારત, ચીન અને બ્રિક્સ (BRICS) જૂથના અન્ય દેશોએ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં અમેરિકી ડોલર પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે પોતાની સ્થાનિક મુદ્રામાં વેપાર કરવાનું શરૂ કર્યું.
અમેરિકા આ વૈશ્વિક વલણને પોતાની ડોલર પ્રભુત્વવાળી નાણાકીય વ્યવસ્થા માટે મોટો જોખમ માને છે. વોશિંગ્ટનનું માનવું છે કે જે દેશો ડોલરને બાયપાસ કરીને રશિયા સાથે સસ્તું તેલ કે અન્ય વસ્તુઓ ખરીદી રહ્યા છે, તેઓ અપ્રત્યક્ષ રીતે મોસ્કોની યુદ્ધ મશીનરીને ફંડ પૂરું પાડી રહ્યા છે. આ જ કારણ છે કે અમેરિકી સેનેટમાં આ કડક પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ભારત ઉપરાંત ચીન, સ્લોવાકીયા, હંગેરી અને અઝરબૈજાન જેવા દેશો નિશાના પર છે.
ભારત માટે આ પ્રસ્તાવ કેમ ચિંતાજનક છે? ત્રણ મોટા મોરચા પર જોખમ
ભારત અને રશિયાના સંબંધો દશકાઓથી અત્યંત મજબૂત અને પરસ્પર વિશ્વાસ પર આધારિત રહ્યા છે. આ નવું અમેરિકી બિલ ભારત માટે ત્રણ મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં સીધો પડકાર બની શકે છે:
૧. રશિયાથી સસ્તા ક્રૂડ ઓઈલની આયાત પર સંકટ
યુદ્ધ શરૂ થયા પછી જ્યારે દુનિયાભરમાં તેલના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા હતા, ત્યારે ભારતે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપીને રશિયા પાસેથી ભારે ડિસ્કાઉન્ટ પર ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું. આજે સ્થિતિ એવી છે કે ભારત પોતાની કુલ જરૂરિયાતના આશરે ૩૫ થી ૪૦ ટકા જેટલું કાચું તેલ રશિયા પાસેથી આયાત કરે છે. આનાથી ભારતના અબજો રૂપિયા બચ્યા છે અને મોંઘવારી પર કાબૂ રાખવામાં મદદ મળી છે. જો અમેરિકા આયાત પર કડક પ્રતિબંધો લગાવશે, તો ભારત માટે આ સસ્તું તેલ મેળવવું મુશ્કેલ બની જશે.
૨. રૂપેા-રૂબલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ અને વેપાર પર અસર
જ્યારે પશ્ચિમી પ્રતિબંધોના કારણે ડોલરમાં વ્યાપાર કરવાનું અશક્ય બન્યું, ત્યારે ભારત અને રશિયાએ ‘વોસ્ટ્રો અકાઉન્ટ’ (Vostro Account) ની મદદથી રૂપિયા અને રૂબલમાં સીધો વ્યાપાર કરવાની ઉત્તમ વ્યવસ્થા ગોઠવી. આ અમેરિકી બિલ ખાસ કરીને આવા જ નોન-ડોલર પેમેન્ટ મિકેનિઝમને નિશાન બનાવે છે. જો આ વ્યવસ્થા ખોરવાઈ જશે, તો બંને દેશો વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર ભારે પ્રભાવિત થશે.
૩. રશિયન સૈન્ય હથિયારો અને રક્ષણાત્મક સાધનોની જાળવણી
ભારતીય સૈન્ય દળો (આર્મી, નેવી અને એરફોર્સ) પાસે રહેલા કુલ સૈન્ય સાધનો અને હથિયારોમાંથી ૬૦ થી ૭૦ ટકા હથિયારો રશિયન મૂળના છે. વિશ્વપ્રસિદ્ધ એસ-૪૦૦ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ (S-400 Air Defense System) સહિત અનેક મોટા રક્ષણાત્મક સોદા રશિયા સાથે થયા છે. જો પ્રતિબંધો વધુ કડક બને છે, તો આ હથિયારો માટેના સ્પેરપાર્ટ્સ, ટેકનિકલ સપોર્ટ અને ભવિષ્યના સંરક્ષણ સોદાઓ માટે પેમેન્ટ કરવું અત્યંત જટિલ બની જશે.
ભારત અને અમેરિકાના આર્થિક સંબંધો: મોટું નફા-નુકસાનનું સમીકરણ
એક તરફ રશિયા ભારતનો પરમ મિત્ર અને ઉર્જા તથા સંરક્ષણનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે, તો બીજી તરફ અમેરિકા પણ ભારતનો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વેપારી ભાગીદાર છે.
દ્વિપક્ષીય વેપાર: ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેનો વાર્ષિક વ્યાપાર આશરે ૧૨૦ થી ૧૩૦ અબજ ડોલરની આસપાસ છે. આમાં રાહતની વાત એ છે કે ભારત આ વેપારમાં અંદાજે ૩૪.૪૧ અબજ ડોલરના ટ્રેડ સરપ્લસ (Trade Surplus) ની સ્થિતિમાં છે, એટલે કે આપણે અમેરિકામાં નિકાસ વધુ કરીએ છીએ અને આયાત ઓછી કરીએ છીએ.
નિકાસ ક્ષેત્રોને ફટકો: જો અમેરિકા ભારતની નિકાસ પર ૧૦૦% ટેરિફ ઝીંકી દે, તો ભારતના આઈટી (IT), ફાર્માસ્યુટિકલ્સ (Pharmaceuticals), કાપડ (Textiles), એન્જિનિયરિંગ ગુડ્સ અને જેમ્સ-જ્વેલરી જેવા સેક્ટરને મોટો આર્થિક ફટકો પડી શકે છે. અમેરિકી બજારમાં ભારતીય પ્રોડક્ટ્સ અચાનક ડબલ મોંઘી થઈ જશે, જેનાથી તેની માંગ તળિયે જતી રહેશે.
ભારતની ‘વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા’ (Strategic Autonomy) ની અગ્નિપરીક્ષા
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ માત્ર આંકડાઓ કે વ્યાપાર પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે ભારતની વિદેશ નીતિની સ્વતંત્રતા (Strategic Autonomy) ની અગ્નિપરીક્ષા છે. ભૂતકાળમાં પણ જ્યારે ભારતે રશિયા પાસેથી એસ-૪૦૦ મિસાઈલ સિસ્ટમ ખરીદી હતી, ત્યારે અમેરિકાએ CAATSA કાયદા હેઠળ પ્રતિબંધો લગાવવાની ધમકી આપી હતી. પરંતુ ભારતની ભૌગોલિક અને રાજકીય સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકાએ અંતે કોઈ કડક પગલાં લીધા નહોતા.
પરંતુ આ વખતે મુદ્દો ફક્ત રશિયન શસ્ત્રોનો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે ડોલરના વર્ચસ્વનો વિકલ્પ શોધવાનો છે. એટલા માટે આવનારો સમય ભારતીય રાજદ્વારી માટે ખૂબ જ પડકારજનક બનવાનો છે. એક તરફ, ભારતે તેની ઉર્જા સુરક્ષા અને રશિયા સાથેના ઐતિહાસિક સંબંધોને જાળવી રાખવા પડશે, જ્યારે બીજી તરફ, તેણે તેના સૌથી મોટા નિકાસ બજાર, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને જોખમમાં નાખવાનું ટાળવું પડશે.
આગળ શું થઈ શકે છે?
હાલની સ્થિતિએ આ બિલ માત્ર એક પ્રસ્તાવ છે. તેને કાયદાનું સ્વરૂપ લેવા માટે અમેરિકી હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સની મંજૂરી અને રાષ્ટ્રપતિની સહી જરૂરી છે. આ પ્રક્રિયામાં ઘણો સમય લાગી શકે છે અને અમેરિકાની અંદર જ આર્થિક અસ્થિરતા અને ફુગાવાના ડરથી આ બિલનો વિરોધ પણ શરૂ થઈ ગયો છે.
છતાં પણ, આ ઘટનાએ ભારતને એ ચેતવણી આપી દીધી છે કે વૈશ્વિક સ્તરે બદલાતા સમીકરણો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ ક્યારેય સરળ નથી હોતું. ભારતની વિદેશ નીતિ હંમેશાં રાષ્ટ્રીય હિતો (National Interest) ને સર્વોપરી રાખતી આવી છે, અને આ કટોકટીભરી સ્થિતિમાં પણ ભારત પોતાના નાગરિકો અને અર્થવ્યવસ્થાના હિતમાં જ યોગ્ય નિર્ણય લેશે તેવી પૂરી આશા છે.
