લાલ સમુદ્ર પર નવું સંકટ: હોર્મુઝ પછી હવે હૂતી વિદ્રોહીઓની ‘ટ્રાન્ઝિટ ફી’ની ચાલ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર ખતરો
વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકારણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપારમાં હાલમાં જે પ્રકારની ઉથલપાથલ મચી છે, તેણે દુનિયાભરના દેશોની ચિંતા વધારી દીધી છે. પશ્ચિમ એશિયા (Middle East) માં ચાલી રહેલા સંઘર્ષો વચ્ચે હવે એક એવો ખતરનાક પ્રસ્તાવ સામે આવ્યો છે, જે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા, ક્રૂડ ઓઈલની સપ્લાય અને દરિયાઈ શિપિંગ ઉદ્યોગને હચમચાવીને મૂકી શકે છે. હોર્મુઝ જળડમરૂમધ્ય (Strait of Hormuz) ને લઈને પહેલેથી જ વૈશ્વિક સ્તરે મોટો વિવાદ ચાલી રહ્યો છે, ત્યારે હવે યમનના ઈરાન સમર્થિત હૂતી વિદ્રોહીઓએ દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંના એક એવા ‘બાબ અલ-મંદેબ’ (Bab el-Mandeb) સ્ટ્રેટ પરથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ‘ટ્રાન્ઝિટ ફી’ (Transit Fee) વસૂલવાની તૈયારી શરૂ કરી દીધી છે. હૂતીઓની આ નવી યોજના માત્ર વેપારને જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક રાજનીતિમાં એક નવો તણાવ પેદા કરી રહી છે.
હૂતી વિદ્રોહીઓની નવી યોજના અને ઈરાન સાથેની બેઠક
વિશ્વભરની અગ્રણી સમાચાર સંસ્થાઓના અહેવાલો મુજબ, યમનના હૂતી વિદ્રોહીઓ બાબ અલ-મંદેબ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા વ્યાપારી જહાજો પર કર કે વેરો નાખવાની ગંભીર યોજના બનાવી રહ્યા છે. આ પ્રસ્તાવ ત્યારે સામે આવ્યો છે જ્યારે હૂતીઓએ તાજેતરમાં જ સાઉદી અરેબિયા વિરુદ્ધ દરિયાઈ નાકાબંધી (Maritime Blockade) ની જાહેરાત કરી છે.
સૂત્રોના હવાલેથી મળતી માહિતી મુજબ, હૂતી નેતાઓએ આ પ્રસ્તાવ પર ઈરાની અધિકારીઓ સાથે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓ કરી હતી. જ્યારે હૂતીઓનું એક પ્રતિનિધિમંડળ ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈના અંતિમ સંસ્કાર કે કાર્યક્રમમાં પહોંચ્યું હતું, ત્યારે આ મુદ્દે ચર્ચા થઈ હોવાનું મનાય છે. એવું પણ સૂચવવામાં આવ્યું છે કે ઈરાને હૂતીઓને આ જળમાર્ગ પર વસૂલવામાં આવનાર ટ્રાન્ઝિટ ફીની દેખરેખ અને સંચાલન કરવા માટે એક નિયમનકારી સંસ્થા (Regulatory Body) બનાવવાની સલાહ આપી છે. જો કે, હાલમાં આ ફી ક્યારે લાગુ કરવામાં આવશે તેની કોઈ ચોક્કસ સમયસીમા નક્કી કરવામાં આવી નથી, પરંતુ આ વિચાર માત્રથી જ આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ જગતમાં હડકંપ મચી ગયો છે.
ચીની જહાજોને મળી શકે છે વિશેષ છૂટ
આ પ્રસ્તાવનો સૌથી મોટો અને ચોંકાવનારો પાસું એ છે કે પ્રસ્તાવિત યોજના હેઠળ ચીનના જહાજોને આ ટ્રાન્ઝિટ ફીમાંથી મુક્તિ મળી શકે છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ચીન અને હૂતી જૂથ વચ્ચે સીધી વાતચીત થઈ છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દક્ષિણ લાલ સમુદ્રમાંથી પસાર થતા ચીની વેપારી અને ઉર્જા જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો.
અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે ચીન, સાઉદી અરેબિયાના કાચા તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર અને આયાતકાર છે. લાલ સમુદ્રનો આ દરિયાઈ માર્ગ ચીનના આર્થિક હિતો અને ઊર્જા સુરક્ષા માટે અત્યંત વ્યૂહાત્મક (Strategic) મહત્વ ધરાવે છે. તેથી, હૂતીઓ દ્વારા ચીની જહાજોને છૂટ આપવાની આ નીતિ પાછળ વૈશ્વિક રાજકારણનું એક મોટું સમીકરણ કામ કરી રહ્યું છે, જે પશ્ચિમી દેશો અને અમેરિકા માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.
યમન સરકારની ગંભીર ચિંતાઓ અને વિરોધ
યમનની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત સરકારે આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ પર તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપી છે. યમનની સરકારના નિયુક્ત વિદેશ પ્રધાન અફ્રાહ અલ-ઝોબાએ એક નિવેદનમાં કહ્યું છે કે હુથીઓ લાલ સમુદ્રના કોઈપણ ભાગ પર પોતાનો સંપૂર્ણ નિયંત્રણ મજબૂત કરવા માંગે છે. જો તેઓ આ ક્ષેત્રમાં સફળ થાય છે, તો તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો પાસેથી મનસ્વી ફી વસૂલવાનું શરૂ કરશે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને મુક્ત દરિયાઈ વેપારની સીધી વિરુદ્ધ છે. આનાથી યમનની પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ થશે, પરંતુ વૈશ્વિક વેપાર માર્ગો પણ અસુરક્ષિત બનશે.
‘બાબ અલ-મંદેબ’ સ્ટ્રેટ વૈશ્વિક વેપાર માટે કેમ આટલો મહત્વપૂર્ણ છે?
બાબ અલ-મંદેબ સ્ટ્રેટ એ યમન (એશિયા) અને આફ્રિકાના હોર્ન ક્ષેત્ર વચ્ચે આવેલો એક અત્યંત સંકુચિત અને મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ છે. તે દક્ષિણ લાલ સમુદ્રને અદનની ખાડી (Gulf of Aden) સાથે જોડે છે. આ ક્ષેત્ર દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ ‘ચોક પોઈન્ટ્સ’ (Choke Points) માં ગણવામાં આવે છે.
સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં, દુનિયાનો આશરે ૧૨ થી ૧૫ ટકા દરિયાઈ વેપાર આ જ રસ્તેથી પસાર થાય છે. વિશ્વના કન્ટેનર શિપિંગનો લગભગ ૩૦ ટકા હિસ્સો આ જ માર્ગ પર નિર્ભર છે. દર વર્ષે ૨૦,૦00 થી વધુ કાર્ગો જહાજો આ જળમાર્ગનો ઉપયોગ કરે છે, અને રોજબરોજ અંદાજે ૫૦ થી ૬૦ મોટા માલવાહક જહાજો અહીંથી અવાજાગમન કરે છે. જો આ માર્ગ પ્રભાવિત થાય, તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જતાં વાર નથી લાગતી.
તેલ, એલએનજી અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર તેની વિનાશક અસરો
આ રસ્તેથી દરરોજ આશરે ૪૦ લાખથી ૮૦ લાખ બેરલ કાચું તેલ (Crude Oil) અને મોટી માત્રામાં લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) દુનિયાના જુદા જુદા દેશો સુધી પહોંચે છે. જો હૂતીઓ દ્વારા આ સ્ટ્રેટ પર કોઈપણ પ્રકારની ટ્રાન્ઝિટ ફી લાદવામાં આવે અથવા સુરક્ષાનું જોખમ વધુ ઘેરૂ બને, તો તેની સીધી અસર શિપિંગ કંપનીઓના ખર્ચ પર પડશે.
જહાજોનું વીમો (Insurance) મોંઘુ થઈ જશે, લાંબા રસ્તાઓ અપનાવવાના કારણે ભાડું વધશે અને અંતે આર્થિક બોજ સામાન્ય જનતા પર આવશે. જેના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં તેલ અને ગેસની કિંમતોમાં ભયંકર ઉછાળો આવી શકે છે. મોંઘવારી વધશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ભારે મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જશે.
ટ્રમ્પ અને પશ્ચિમી દેશોની કડક પ્રતિક્રિયાની સંભાવના
અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો માટે મધ્ય પૂર્વના આ દરિયાઈ માર્ગોની સુરક્ષા હંમેશાં સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા રહી છે. ખાસ કરીને, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ (Donald Trump) ની નીતિઓ હંમેશાં આ પ્રકારની આતંકવાદી કે બળવાખોર પ્રવૃત્તિઓ સામે ખૂબ જ આક્રમક રહી છે. જો હૂતીઓ લાલ સમુદ્રમાં જહાજો પાસેથી ટેક્સ વસૂલવાની કે નાકાબંધી કરવાની પોતાની યોજના પર આગળ વધે છે, તો આગામી સમયમાં અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશો તરફથી વધુ આક્રમક સૈન્ય કાર્યવાહી જોવા મળી શકે છે. આ વિવાદ માત્ર એક પ્રાદેશિક સંઘર્ષ નથી, પરંતુ તે આવનારા દિવસોમાં વૈશ્વિક મહાસત્તાઓ વચ્ચે મોટા ટકરાવનું કારણ બની શકે છે.
