કાશ્મીરમાં હોટેલ્સનો તોફાની વધારો: પ્રવાસન, ગેરકાયદે બાંધકામ અને પર્યાવરણીય સંકટ
કુદરતની અદ્ભુત સુંદરતાથી ભરેલી કાશ્મીરની ખીણ આજે એક ગંભીર સંકટના ઉંબરે ઉભી છે. તાજેતરમાં કાશ્મીરમાં પ્રવાસનને વેગ આપવા માટે જે હોટેલોનો રાફડો ફાટ્યો છે, તેણે સમગ્ર પ્રદેશમાં ચિંતાનું મોજું ફેલાવી દીધું છે. લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર મનોજ સિન્હાએ તાજેતરમાં એક ચોંકાવનારો દાવો કર્યો છે કે છેલ્લા છ વર્ષમાં ખીણમાં બનેલી આશરે ૫,૦০০ જેટલી હોટેલોમાંથી ૯૦ ટકા જેટલી હોટેલો ગેરકાયદેસર છે.
આ નિવેદને માત્ર રાજકીય ગલિયારાઓમાં જ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણવિદો અને પ્રવાસન ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા લોકો વચ્ચે એક મોટી ચર્ચા છેડી દીધી છે. એક તરફ પ્રવાસન ક્ષેત્રમાં રોજગારી અને આર્થિક વિકાસની વાતો થઈ રહી છે, તો બીજી તરફ કાશ્મીરની નાજુક ઇકોસિસ્ટમ પર તોળાતા ખતરાએ સૌને ચિંતામાં મૂકી દીધા છે.
વિકાસ કે વિનાશ? આર્થિક આંકડાઓ પાછળ છુપાયેલી વાસ્તવિકતા
સરકારી દાવાઓ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૧ પછી કાશ્મીરમાં હોટેલ ક્ષેત્રના વિસ્તારને કારણે આશરે ૧ લાખ કરોડ રૂપિયાનું જંગી રોકાણ આવ્યું છે. આ આંકડો સાંભળવામાં જેટલો આકર્ષક લાગે છે, વાસ્તવિકતા એટલી જ ડરામણી છે. આ રોકાણનો મોટો હિસ્સો એવા બાંધકામોમાં ગયો છે જેણે બિલ્ડિંગ કોડ, ઝોનિંગ નિયમો અને પર્યાવરણીય કાયદાઓનો ખુલ્લેઆમ ભંગ કર્યો છે.
આડેધડ ઊભી થયેલી આ ઇમારતોને કારણે કાશ્મીરનું પર્યાવરણ ગંભીર દબાણ હેઠળ આવી ગયું છે. પ્રવાસનના નામે થઈ રહેલા આ અંધાધૂંધ બાંધકામને કારણે ખીણની કુદરતી સુંદરતા દિન-પ્રતિદિન ઓછી થઈ રહી છે. સવાલ એ ઊભો થાય છે કે શું આ વિકાસ છે કે પછી આવનારી પેઢી માટે વિનાશનું નોતરૂં?
પ્રખ્યાત પર્યટન સ્થળો પર કન્ક્રિટનું આક્રમણ
પહલગામ, શ્રીનગર, સોનમર્ગ અને ગુલમર્ગ જેવા લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળો પર આ અનિયંત્રિત બાંધકામની સૌથી ખરાબ અસર જોવા મળી રહી છે. જે સ્થળો ક્યારેક હરિયાળી, ખુલ્લા મેદાનો અને બરફચ્છાદિત પર્વતોના મનોહર દ્રશ્યો માટે જાણીતા હતા, તે હવે કોંક્રિટના જંગલોમાં ફેરવાઈ ગયા છે.
પહલગામના જાણીતા પર્યાવરણવિદ અને સામાજિક કાર્યકર મુશ્તાક પહલગામીના જણાવ્યા અનુસાર, કાશ્મીરનું મુકુટ ગણાતું પહલગામ આજે માત્ર સિમેન્ટ અને કોંક્રિટની ઇમારતોનું સંકુલ બની ગયું છે. સૌથી દુઃખદ બાબત એ છે કે આટલું બધું નુકસાન થવા છતાં ગેરકાયદે બાંધકામો અવિરતપણે ચાલુ જ છે. સ્થાનિક વિકાસ સત્તામંડળો પણ આ મામલે મૂકપ્રેક્ષક બનીને બેઠા છે અને કોઈ ગંભીર પગલાં લેવામાં આવ્યાં નથી.
પર્યાવરણીય અસરો: બદલાતી મોસમ અને કુદરતી જોખમો
કાશ્મીરની ભૌગોલિક સ્થિતિ ખૂબ જ નાજુક છે. અહીંની ઇકોસિસ્ટમ ચોક્કસ વહન ક્ષમતા (Carrying Capacity) ધરાવે છે, પરંતુ પ્રવાસનના અતિરેકે આ મર્યાદાને વટાવી દીધી છે. પર્યાવરણ નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો આડેધડ બાંધકામ આમ જ ચાલુ રહેશે, તો કાશ્મીરમાં ભૂસ્ખલન (Landslides), પાણીની તંગી અને કુદરતી આપત્તિઓનું જોખમ અનેકગણું વધી જશે.
તાજેતરના વર્ષોમાં પહલગામ અને સોનમર્ગ જેવા વિસ્તારોમાં વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ, અચાનક પૂર અને અનિયમિત વરસાદના કિસ્સાઓ વધ્યા છે. આ બધું દર્શાવે છે કે આબોહવા પરિવર્તન અને અનિયંત્રિત વિકાસ હવે એકબીજાને પોષી રહ્યા છે, જે ભવિષ્યમાં મોટી હોનારતનું કારણ બની શકે છે.
રાજકીય પક્ષો અને જનમત વચ્ચે વિભાજન
આ ગંભીર મુદ્દાએ સ્થાનિક રાજકારણમાં પણ ગરમાવો લાવી દીધો છે. એક તરફ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર મનોજ સિન્હા આ સમગ્ર મામલાને ‘નૈતિક પ્રવાસન’ (Ethical Tourism) અને નિયમોના પાલનની જરૂરિયાત સાથે જોડી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ રાજકીય નેતાઓ પોતાના તર્ક રજૂ કરી રહ્યા છે.
નેશનલ કોન્ફરન્સના પ્રમુખ ફારૂક અબ્દુલ્લાએ હોટેલ ઉદ્યોગનો બચાવ કરતા જણાવ્યું છે કે પ્રવાસન માટે હોટેલો અનિવાર્ય છે અને તેનાથી સ્થાનિક યુવાનોને રોજગારી મળે છે. તેમણે જૂના દિવસો યાદ અપાવ્યા જ્યારે પ્રવાસીઓ માટે રૂમ ઉપલબ્ધ ન હોવાને કારણે તેમને ગાડીઓમાં રાત વિતાવી પડતી હતી. જો કે, વિવેચકોનું માનવું છે કે રોજગારીના નામે પર્યાવરણના ભોગે ચાલતી મનમાનીને લાંબા સમય સુધી ચલાવી શકાય નહીં.
કાશ્મીરનો આ હોટેલ બૂમ (Hotel Boom) આજે એક એવા વળાંક પર ઊભો છે જ્યાંથી પાછા ફરવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ સુધારો કરવો અનિવાર્ય છે. પ્રવાસન એ કાશ્મીરની અર્થવ્યવસ્થાનો કરોડરજ્જુ છે, અને તેનાથી હજારો પરિવારોનું ગુજરાન ચાલે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. પરંતુ આ વિકાસ આંધળો અને પર્યાવરણ વિરોધી ન હોવો જોઈએ.
સરકારે કડક નિયમો બનાવવા પડશે અને જે ગેરકાયદે બાંધકામો થઈ ચૂક્યા છે તેની સામે પારદર્શક અને કાનૂની પગલાં લેવા પડશે. જો સમયસર યોગ્ય પગલાં નહીં ભરાય, તો જે સ્વર્ગને જોવા માટે દુનિયાભરમાંથી લોકો આવે છે, તે સ્વર્ગ કાયમ માટે પોતાની અસલી સુંદરતા ગુમાવી બેસશે. પ્રવાસનનો વિકાસ અને પર્યાવરણનું સંરક્ષણ – આ બંને વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન સાધવાનો સમય હવે આવી ગયો છે.
