ભારત માટે ક્યારે ખુલશે હોર્મુઝનો માર્ગ? ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ આપ્યું મોટું નિવેદન
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને લઈને ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે ઈરાન તરફથી એક મહત્વપૂર્ણ નિવેદન સામે આવ્યું છે. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસુદ પેજેશ્કિયાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી નિયમો અને સ્થાપિત સિદ્ધાંતો હેઠળ ખોલવાનો રસ્તો શોધી શકાય છે. જોકે, તેમના જણાવ્યા અનુસાર આ માટે અમેરિકાએ નાકાબંધી અને ઈરાન વિરુદ્ધની પ્રતિકૂળ ગતિવિધિઓ બંધ કરવી જરૂરી રહેશે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર ઈરાન અથવા ખાડીના દેશો માટે જ મહત્વપૂર્ણ નથી. વિશ્વના ઊર્જા બજાર માટે પણ આ જળમાર્ગનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ અત્યંત મોટું છે. ખાસ કરીને ભારત જેવા દેશ માટે, જે પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત મારફતે પૂરો કરે છે, હોર્મુઝમાં લાંબો સમય સુધી અવરોધ રહે તો તેની અસર ક્રૂડ ઓઇલ, પેટ્રોલ-ડીઝલ, ગેસ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનોના ભાવ પર પડી શકે છે.
આ જ કારણસર ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વની નજર હાલમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સ્થિતિ પર છે.
ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ શું કહ્યું?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી સામાન્ય રીતે ક્યારે ખુલશે તે અંગે પૂછવામાં આવતા ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ કહ્યું કે આ જળમાર્ગ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકારવામાં આવેલા સિદ્ધાંતો અનુસાર ખોલવામાં આવી શકે છે. જોકે, તેમણે આ સાથે અમેરિકાની નીતિઓ પર સવાલ ઉઠાવ્યો.
પેજેશ્કિયાનના જણાવ્યા પ્રમાણે, જો અમેરિકા નાકાબંધી અને દુશ્મનાવટભરી પ્રવૃત્તિઓ બંધ કરે તો સ્થિતિને સામાન્ય બનાવવા માટે આગળ વધી શકાય છે. એટલે કે ઈરાનનું વલણ માત્ર હોર્મુઝને ખોલવા કે બંધ રાખવા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે સમગ્ર પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિ સાથે જોડાયેલું છે.
તેમણે એ પણ સંકેત આપ્યો કે હોર્મુઝને લઈને વાતચીત અને રાજદ્વારી પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે. આ પ્રક્રિયામાં માત્ર ઈરાન અને અમેરિકા જ નહીં, પરંતુ ખાડીના અન્ય દેશોની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ઓમાન સાથે ખાસ સમુદ્રી વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા
ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ જણાવ્યું કે ઓમાન સાથે એક વિશેષ સમુદ્રી વ્યવસ્થા અંગે વાતચીત ચાલી રહી છે. આ વાતચીતનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધી જાય છે કારણ કે ઓમાન ખાડી વિસ્તારના જટિલ રાજદ્વારી સંબંધોમાં ઘણી વખત મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવતું રહ્યું છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની અવરજવર સામાન્ય બનાવવી હોય તો પ્રાદેશિક દેશો વચ્ચે કોઈ વ્યવહારુ સમજૂતી જરૂરી બની શકે છે. ઈરાનના જણાવ્યા અનુસાર, આગળ જઈને કેટલાક અરબ દેશોના વિદેશ મંત્રીઓ પણ ઓમાન સાથે ચર્ચા કરી શકે છે.
આ બેઠકોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સમુદ્રી માર્ગને લઈને કોઈ એવી વ્યવસ્થા સુધી પહોંચવાનો હોઈ શકે છે, જેમાં વેપારી જહાજોની અવરજવર, નાવિકોની સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી નિયમોનું પાલન સુનિશ્ચિત થઈ શકે.
IMOની સંભવિત ભૂમિકા શું હોઈ શકે?
ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ આંતરરાષ્ટ્રીય મેરીટાઇમ ઓર્ગેનાઇઝેશન એટલે કે IMOની સંભવિત ભૂમિકાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે, જો પ્રાદેશિક સ્તરે કોઈ સમજૂતી બને છે તો ત્યારબાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી સંસ્થા તરફથી પણ આ સ્થિતિ અંગે ઘોષણા થઈ શકે છે.
અહીં IMOનું મહત્વ ખાસ છે, કારણ કે વિશ્વભરમાં વેપારી જહાજોની સલામતી, સમુદ્રી પરિવહન અને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ સાથે જોડાયેલા અનેક મુદ્દાઓમાં આ સંસ્થા મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
જો હોર્મુઝમાંથી વેપારી જહાજોની અવરજવર માટે કોઈ નવી વ્યવસ્થા ઊભી થાય અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા મળે, તો તેનાથી વૈશ્વિક શિપિંગ માર્કેટમાં અનિશ્ચિતતા ઓછી થઈ શકે છે.
ભારત માટે સૌથી મોટો સવાલ: તેલ અને ઊર્જાની સુરક્ષા
હોર્મુઝની સ્થિતિ ભારત માટે ખાસ ચિંતાનો વિષય છે. ભારત વિશ્વના મોટા ક્રૂડ ઓઇલ આયાતકાર દેશોમાં સામેલ છે અને મધ્ય પૂર્વમાંથી આવતો ઊર્જા પુરવઠો ભારતીય અર્થતંત્ર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં લાંબા સમય સુધી અવરોધ અથવા જહાજોની અવરજવરમાં ગંભીર મુશ્કેલી ઊભી થાય તો ક્રૂડ ઓઇલના વૈશ્વિક ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે. તેની સીધી કે આડકતરી અસર ભારતના પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ, પરિવહન ખર્ચ, ઉદ્યોગોના ઉત્પાદન ખર્ચ અને સામાન્ય મોંઘવારી પર પડી શકે છે.
આ ઉપરાંત LNG અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનોના સપ્લાય પર પણ અસર થવાની સંભાવના રહે છે. એટલે હોર્મુઝનું સંકટ માત્ર સમુદ્રી માર્ગનું સંકટ નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે.
ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ પણ સ્વીકાર્યું કે હોર્મુઝની વર્તમાન સ્થિતિની અસર ભારત પર પડી રહી છે અને ભારતીય નાગરિકો તથા વેપાર માટે ઊર્જા સંકટ ગંભીર મુદ્દો બની શકે છે.
ભારતીય જહાજો અને નાવિકોની સુરક્ષા અંગે શું કહ્યું?
ભારત માટે રાહતરૂપ વાત એ છે કે ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા ભારતીય જહાજો અને નાવિકોની સુરક્ષાનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો છે.
ભારતીય શિપિંગ કંપનીઓ અને નાવિકો માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન માત્ર જહાજોને પસાર થવાની મંજૂરીનો નથી. યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાં જહાજોની સુરક્ષા, વીમા ખર્ચ, શિપિંગ રૂટ અને માલ પહોંચાડવાનો સમય પણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
જો કોઈ સુરક્ષિત સમુદ્રી વ્યવસ્થા બને અને ભારતીય વેપારી જહાજોને નિશ્ચિત ગેરંટી સાથે પસાર થવાની તક મળે, તો ભારત માટે તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ વિકાસ બની શકે છે.
ટ્રમ્પના નિવેદનથી વધ્યો તણાવ
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નિવેદનો પણ ચર્ચામાં રહ્યા છે. ટ્રમ્પે પોતાના નિવેદનોમાં હોર્મુઝને લઈને કડક ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો છે અને તેને પોતાના નામ સાથે જોડીને પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.
આ પ્રકારના નિવેદનોને કારણે પહેલેથી જ તણાવપૂર્ણ વાતાવરણમાં રાજકીય ગરમાવો વધુ વધી શકે છે. એક તરફ અમેરિકા ઈરાન પર દબાણ વધારવા માગે છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન પોતાના હિતો અને સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને જવાબી પગલાં લેવાની વાત કરી રહ્યું છે.
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એક વ્યૂહાત્મક દબાણના સાધન તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે.
ઈરાનનું કહેવું: યુદ્ધની શરૂઆત અમે કરી નથી
પ્રાદેશિક તણાવ અને હિઝબુલ્લાહ, હમાસ તથા હુતી જેવા સંગઠનોની ભૂમિકા અંગે પણ ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું.
તેમણે દાવો કર્યો કે ઈરાન અથવા હિઝબુલ્લાહે યુદ્ધની શરૂઆત કરી નથી. તેમના અનુસાર, આ સંગઠનો પોતાની સુરક્ષા અને બચાવ માટે પ્રતિક્રિયા આપી રહ્યા છે.
ઈરાનનું કહેવું છે કે જ્યારે તેના પ્રદેશ પર હુમલા થાય, રસ્તાઓ અને પુરવઠાના માર્ગોને અસર થાય અથવા દેશ પર સતત દબાણ કરવામાં આવે ત્યારે તે સંપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય રહી શકે નહીં.
તેમણે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો કે જો કોઈ દેશ પર હુમલો કરવામાં આવે તો તેની તરફથી જવાબ આવવાની સંભાવના સ્વાભાવિક છે. આ નિવેદનથી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે ઈરાન હાલની પરિસ્થિતિને માત્ર આર્થિક પ્રતિબંધોનો મુદ્દો માનતું નથી, પરંતુ તેને પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે જોડે છે.
“જીવતા હોઈશું તો જવાબ આપીશું” — ઈરાનનો કડક સંદેશ
ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ પોતાના નિવેદનમાં ખૂબ જ કડક શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો. તેમનો સંદેશ એવો હતો કે જો ઈરાન પર હુમલા થઈ રહ્યા હોય અને દેશ અસ્તિત્વ માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો હોય તો તે ચૂપચાપ બેસી રહેવાની સ્થિતિમાં નથી.
તેમણે કહ્યું કે જીવતા હોઈએ ત્યાં સુધી જવાબ આપવાની ક્ષમતા અને ઇચ્છા રહે છે, જ્યારે મૃત્યુ બાદ જવાબ આપવાની કોઈ શક્યતા રહેતી નથી.
આ નિવેદનને ઈરાનની વર્તમાન વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ સાથે જોડીને જોવામાં આવી રહ્યું છે. ઈરાન એક તરફ રાજદ્વારી રસ્તો ખુલ્લો રાખવાની વાત કરે છે, તો બીજી તરફ કોઈપણ હુમલા સામે જવાબ આપવાનો અધિકાર પણ જાળવી રાખે છે.
અમેરિકાના પ્રતિબંધો પર પણ નિશાન
ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ અમેરિકાના આર્થિક પ્રતિબંધોની પણ ટીકા કરી. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, પ્રતિબંધોનો સૌથી મોટો બોજ સામાન્ય લોકો પર પડે છે.
તેમણે દલીલ કરી કે આર્થિક પ્રતિબંધોના કારણે દવાઓ મેળવવામાં મુશ્કેલી, બેરોજગારી, ગરીબી અને સામાજિક અસંતોષ જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
ઈરાનનું માનવું છે કે જો અમેરિકા ખરેખર તણાવ ઘટાડવા માગે છે તો તેણે માત્ર રાજકીય નિવેદનો નહીં, પરંતુ આર્થિક અને વેપારી પ્રતિબંધો અંગે પણ પોતાના વલણમાં ફેરફાર કરવો જોઈએ.
બીજી તરફ અમેરિકાનું વલણ રહ્યું છે કે પ્રતિબંધોનો ઉપયોગ ઈરાન પર દબાણ વધારવા અને તેની પ્રાદેશિક તથા પરમાણુ નીતિઓમાં ફેરફાર કરાવવા માટે કરવામાં આવે છે.
આ બંને વિરુદ્ધ દૃષ્ટિકોણને કારણે સમાધાનનો રસ્તો હજુ પણ સરળ દેખાતો નથી.
યુદ્ધની જગ્યાએ આર્થિક દબાણ?
ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ એવો પણ આરોપ લગાવ્યો કે સૈન્ય માર્ગે પોતાના હેતુઓ હાંસલ કરવામાં મુશ્કેલી બાદ અમેરિકા હવે આર્થિક પગલાં દ્વારા દબાણ વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
ઈરાનનું માનવું છે કે આર્થિક પ્રતિબંધોથી દેશને નબળો પાડવાનો પ્રયાસ લાંબા ગાળે સફળ નહીં થાય.
જોકે, હકીકત એ છે કે પ્રતિબંધો અને ભૂરાજકીય તણાવથી માત્ર ઈરાન જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક બજારો પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ઊર્જા, શિપિંગ, વીમા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્રોમાં તેની અસર ઝડપથી જોવા મળે છે.
BRICSને ઈરાને ગણાવ્યું મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ
ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ BRICSની ભૂમિકા અંગે પણ વાત કરી. તેમના અનુસાર, વૈશ્વિક વેપાર અને પરસ્પર જોડાણ વધારવામાં BRICS મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ બની શકે છે.
ઈરાન લાંબા સમયથી પશ્ચિમી પ્રતિબંધોના વિકલ્પ તરીકે બિન-પશ્ચિમી દેશો સાથેના વેપાર સંબંધોને વધારવા માગે છે. BRICS જેવા મંચ દ્વારા નવા વેપારી માર્ગો, નાણાકીય સહકાર અને વૈકલ્પિક આર્થિક સંબંધોને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે એવી ઈરાનની દલીલ છે.
ભારત માટે પણ આ મુદ્દો મહત્વનો છે, કારણ કે ભારત BRICSનું મહત્વપૂર્ણ સભ્ય છે. જોકે ભારત પોતાના ઊર્જા હિતો અને વ્યાપક વિદેશ નીતિના સંતુલનને ધ્યાનમાં રાખીને આગળ વધે છે.
હવે આગળ શું થશે?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી સંપૂર્ણપણે સામાન્ય સ્થિતિમાં ક્યારે આવશે તેનો ચોક્કસ સમય હજુ સ્પષ્ટ નથી. ઈરાની રાષ્ટ્રપતિના નિવેદનથી એટલું જરૂર જાણવા મળે છે કે રાજદ્વારી વાતચીત માટે એક રસ્તો ખુલ્લો છે.
ઓમાન સાથેની ચર્ચા, અરબ દેશોની સંભવિત ભાગીદારી અને IMOની સંભવિત ભૂમિકા આગામી દિવસોમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જો આ પ્રયાસો દ્વારા વેપારી જહાજો માટે સુરક્ષિત અને સ્વીકાર્ય સમુદ્રી વ્યવસ્થા ઊભી થાય, તો વૈશ્વિક બજારોને મોટી રાહત મળી શકે છે.
પરંતુ બીજી તરફ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો મૂળભૂત રાજકીય તથા સુરક્ષા તણાવ યથાવત રહે છે. જ્યાં સુધી આ મુદ્દાઓ પર કોઈ વ્યાપક સમજૂતી થતી નથી ત્યાં સુધી હોર્મુઝની સ્થિતિ અંગે અનિશ્ચિતતા સંપૂર્ણપણે દૂર કરવી મુશ્કેલ રહેશે.
ભારત માટે આ સંકટ કેમ એટલું મહત્વનું છે?
ભારત માટે હોર્મુઝનો મુદ્દો માત્ર વિદેશ નીતિનો વિષય નથી. તેની સીધી અસર દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને સામાન્ય લોકોના બજેટ સુધી પહોંચી શકે છે.
જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં મોટો વધારો થાય તો પરિવહન ખર્ચ વધી શકે છે. તેની અસર માલસામાનના ભાવ, ઉદ્યોગો, એરલાઇન્સ, લોજિસ્ટિક્સ અને વિવિધ સેવાઓ પર પડી શકે છે. બીજી તરફ જો જળમાર્ગ ઝડપથી સામાન્ય થાય તો ઊર્જા બજારમાં દબાણ ઘટી શકે છે.
એટલે ભારત હાલમાં એક તરફ પોતાના નાગરિકો અને વેપારી જહાજોની સુરક્ષા પર નજર રાખી રહ્યું છે અને બીજી તરફ ઊર્જા પુરવઠો સતત જળવાઈ રહે તે માટે વિકલ્પો પણ મહત્વના બની રહ્યા છે.
