સમુદ્રના તળિયે જહાજોનું કબરસ્તાન બન્યું પર્યાવરણ માટે મોટો ભય, વૈજ્ઞાનિકોની ગંભીર ચેતવણી
આપણે અવારનવાર ફિલ્મો કે વાર્તાઓમાં સમુદ્રની અંદર દફન થયેલા ખજાના અને ડૂબેલા જહાજો વિશે સાંભળીએ અને વાંચીએ છીએ. સમુદ્રની અગાધ ઊંડાઈ અને તેની ખામોશી હંમેશાં મનુષ્યો માટે એક મોટું રહસ્ય રહી છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આખી દુનિયાના સમુદ્રોના તળિયે માત્ર ખજાના જ નહીં, પરંતુ એવો ખતરનાક સામાન પણ દટાયેલો છે જે આવનારા સમયમાં સમગ્ર માનવતા અને સમુદ્રી જીવો માટે એક ખૂબ જ મોટી આપત્તિ બની શકે છે? હા, આ વાત સાંભળવામાં કોઈ હોરર કે સાયન્સ-ફિક્શન ફિલ્મની વાર્તા જેવી લાગી શકે છે, પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે સાચું છે. આજે આખી દુનિયાના સમુદ્રોની નીચે હજારોની સંખ્યામાં એવા જહાજો દફન છે જે પોતાની અંદર તબાહીનો ભારે સામાન લઈને બેઠા છે.
સમુદ્રના તળિયે જહાજોનું રહસ્યમય અને ખતરનાક વિશ્વ
ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર (IUCN) ના આંકડાઓ મુજબ, આખી દુનિયામાં સમુદ્રની ઊંડાઈમાં લગભગ 30 લાખથી વધુ ડૂબેલા અને છોડી દેવાયેલા જહાજો અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જો કે, તેમાંથી તમામ જહાજો ખતરનાક નથી, પરંતુ તેમાંથી લગભગ 8,500 જહાજોને પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ અત્યંત જોખમી અને પ્રદૂષણ ફેલાવતા મલબા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે.
આમાંના મોટાભાગના કાટમાળ પ્રથમ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધના છે. તે ભીષણ સંઘર્ષો દરમિયાન, અસંખ્ય યુદ્ધ જહાજો, સબમરીન અને માલવાહક જહાજો દુશ્મનના હુમલાઓ અથવા તકનીકી નિષ્ફળતાઓને કારણે સમુદ્રના ઊંડાણમાં ખોવાઈ ગયા હતા. દાયકાઓ પછી, આ જહાજો સમુદ્રતળ પર કાટ લાગવાનું ચાલુ રાખે છે, અને તેમની અંદર રહેલી ખતરનાક સામગ્રી હવે બહાર નીકળવાની ધમકી આપી રહી છે.
જહાજોના મલબાની અંદર શું છુપાયેલું છે?
સંશોધકો અને દરિયાઈ વૈજ્ઞાનિકોના અહેવાલો અનુસાર, સમુદ્રની નીચે દટાયેલા આ 8,500 ખતરનાક જહાજોની અંદર લગભગ 6 અબજ ગેલન ભારે ઈંધણ (Fuel) ભરેલું છે. આ ઉપરાંત, આ જહાજોના પેટમાં ખતરનાક કેમિકલ્સ, ઝેરી પદાર્થો અને મોટા પ્રમાણમાં વગર ફાટેલા હથિયારો (Unexploded Ordnance) પણ હાજર છે.
કારણ કે આ જહાજો કાં તો દરિયાના પાણીમાં ડૂબીને એક સદી વિતાવી ચૂક્યા છે અથવા તે નિશાનની નજીક પહોંચી રહ્યા છે, તેમના લોખંડ અને સ્ટીલના માળખા ખૂબ જ નબળા પડી ગયા છે. વર્ષો સુધી ડૂબકી લગાવવાથી જહાજોના શરીર કાટ અને સડો તરફ દોરી ગયા છે. વૈજ્ઞાનિકોએ ચેતવણી આપી છે કે જેમ જેમ આ માળખાઓ આખરે તૂટી પડશે, તેમ તેમ તેમાં રહેલું અબજો ગેલન તેલ અને ઝેરી કચરો સીધો સમુદ્રમાં લીક થશે, જે સંભવિત રીતે ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવું પર્યાવરણીય નુકસાન કરશે.
પ્રશાંત મહાસાગર બન્યો છે સૌથી મોટું કેન્દ્ર
મરાઈન પોલ્યુશન બુલેટિન જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક તાજેતરના અભ્યાસથી આ ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે કે આ ખતરનાક મલબાઓમાંથી લગભગ અડધા એટલે કે 50% હિસ્સા એકલા પ્રશાંત મહાસાગર (Pacific Ocean) ના તળિયે મોજૂદ છે. તેમની સૌથી વધુ સંખ્યા સોલોમન આઈલેન્ડ ગ્રૂપ, માઈક્રોનેશિયા અને માર્શલ આઈલેન્ડ ગ્રૂપની આસપાસના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન આ વિસ્તારો ખૂબ મોટા યુદ્ધના મેદાન બન્યા હતા, જે કારણસર આજે અહીં સમુદ્રની અંદર જહાજોનું એક ખૂબ મોટું કબરસ્તાન બની ગયું છે.
કોઈ કાલ્પનિક ડર નહીં, અસલ જિંદગીની ઘટનાઓ આપી રહી છે સાક્ષી
આ જોખમ માત્ર કાગળો પર કે વૈજ્ઞાનિકોની કલ્પનાઓ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેના ભયાનક પરિણામો હવે વાસ્તવિક જિંદગીમાં પણ જોવા મળવા લાગ્યા છે. તેનો સૌથી મોટો ઉદાહરણ માઈક્રોનેશિયામાં જોવા મળ્યો હતો. ત્યાં એક જૂના ડૂબેલા જહાજના મલબામાંથી સતત તેલ લીક થઈને તે પાણીમાં મળવા લાગ્યું, જેના પર સ્થાનિક દરિયાઈ પરિવારો પોતાના ભોજન અને આજીવિકા માટે સંપૂર્ણપણે નિર્ભર હતા. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર થઈ ગઈ હતી કે સરકારે તરત જ તે વિસ્તારના લોકોને ત્યાંથી ખસેડવા પડ્યા અને માછીમારી પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો પડ્યો.
એ જ રીતે, વર્ષ 2001માં અમેરિકી નેવીના એક જૂના ઓઈલ ટેન્કર USS મિસિસિનેવા (જે 1944માં બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ડૂબી ગયું હતું) માંથી અચાનક ભારે લીકેજ શરૂ થઈ ગયું હતું. આ એક જ જહાજમાંથી લગભગ 24,000 ગેલન તેલ સમુદ્રમાં ફેલાઈ ગયું હતું. આ ભીષણ દુર્ઘટનાને કારણે તે આખા વિસ્તારમાં કટોકટી (Emergency) જાહેર કરવી પડી હતી.
જો કોઈ મોટી કુદરતી આપત્તિ આવી, તો શું થશે?
પર્યાવરણવિદો અને સંશોધકોનું માનવું છે કે આ સમસ્યા દિન-પ્રતિદિન વિકરાળ સ્વરૂપ લેતી જઈ રહી છે. જો ભવિષ્યમાં કોઈ મોટું સમુદ્રી વાવાઝોડું (Cyclone/Hurricane), સુનામી કે ભૂકંપ આવે છે, તો એક સાથે અનેક મલબા તૂટી શકે છે. એક સાથે આટલા મોટા પ્રમાણમાં તેલ અને કેમિકલ્સનું લીકેજ થવું મરાઈન લાઈફ એટલે કે જલીય જીવો માટે મહાવિનાશ સાબિત થઈ શકે છે. માછલીઓ, વ્હેલ, ડૉલ્ફિન અને પરવાળાના ખડકો (Coral Reefs) હંમેશા માટે નષ્ટ થઈ શકે છે. સાથે જ, સમુદ્રના કિનારે વસતા મનુષ્યોના સ્વાસ્થ્ય પર પણ તેની ગંભીર અસર પડી શકે છે.
હવે આગળ કયા પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે?
આ ગંભીર જોખમને પારખીને હવે પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કડક પગલાં લેવામાં આવવા લાગ્યા છે. આખી દુનિયાના વૈજ્ઞાનિકો અને સમુદ્રી સંસ્થાઓ મળીને સૌથી વધુ ખતરનાક અને સંવેદનશીલ ડૂબેલા જહાજોની મેપિંગ (Mapping) કરી રહ્યા છે અને તેમની યાદી તૈયાર કરી રહ્યા છે જેથી એ નક્કી કરી શકાય કે સૌથી પહેલા કયા જહાજના મલબામાંથી તેલને બહાર કાઢવું જોઈએ.
વિશેષજ્ઞોનું કહેવું છે કે ક્લાયમેટ ચેન્જને કારણે સમુદ્રી વાવાઝોડાઓની વધતી ગતિવિધિઓ અને જહાજોમાં સતત લાગી રહેલા કાટને કારણે આ દશકામાં આ પ્રદૂષણ પોતાની ચરમ સીમા પર પહોંચવાની સંભાવના છે. સમય रहते જો આ ડૂબેલા જહાજોમાંથી સુરક્ષિત રીતે ઇંધણને બહાર કાઢવામાં ન આવ્યું, તો આવનારા સમયમાં સમુદ્રની ખામોશી એક ખૂબ મોટા માનવાધિકાર અને પર્યાવરણીય સંકટનું કારણ બની શકે છે.
