જમીનની અછત સામે નવો વિકલ્પ: જળાશયો પર નિર્માણ પામશે ૫,૦૦૦ મેગાવોટના ફ્લોટિંગ સોલાર પ્લાન્ટ
ભારતમાં ઝડપથી વધી રહેલી વીજળીની માંગ અને પરંપરાગત સૌર ઉર્જા પ્લાન્ટ માટે જમીનની વધતી અછત વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે એક યુગપરિવર્તક નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે ‘પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય સરોવર યોજના’ (PM-SSY) ને મંજૂરી આપી દીધી છે. આ યોજના હેઠળ દેશના વિશાળ જળાશયો અને ડેમની સપાટી પર ‘ફ્લોટિંગ સોલાર ફોટોવોલ્ટેઇક’ (FSPV) એટલે કે પાણી પર તરતા સોલાર પેનલ પ્લાન્ટ સ્થાપિત કરવામાં આવશે.
આ નવીનતમ યોજના પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ગ્રાઉન્ડ-માઉન્ટેડ (જમીન પર લાગતા) સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ માટે મોટી માત્રામાં ખેતીલાયક અથવા બિન-ખેતીલાયક જમીનની જરૂર પડે છે. ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં જમીન સંપાદન એક જટિલ અને ખર્ચાળ પ્રક્રિયા બની ગઈ છે. આવી સ્થિતિમાં, દેશમાં ઉપલબ્ધ વિશાળ જળાશયોનો ઉપયોગ કરીને જમીન બચાવવાની સાથે સ્વચ્છ વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો આ એક સુઆયોજિત પ્રયાસ છે.
₹૫,૦૭૦ કરોડનું બજેટ અને ₹૨૮,૫૦૦ કરોડનું રોકાણ
પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય સરોવર યોજના એક ‘સેન્ટ્રલ સેક્ટર સ્કીમ’ છે, જેનો કુલ નાણાકીય ખર્ચ ₹૫,૦૭૦ કરોડ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ યોજના હેઠળ દેશના જળાશયો પર ૫,૦૦૦ મેગાવોટ (GW) ની ફ્લોટિંગ સોલાર ક્ષમતા ઊભી કરવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.
સરકાર આ યોજના હેઠળ પ્લાન્ટ સંપૂર્ણપણે કાર્યરત થઈ ગયા પછી પ્રોજેક્ટ ડેવલપર્સને પ્રતિ મેગાવોટ ₹૧ કરોડ સુધીની ‘કેન્દ્રીય નાણાકીય સહાય’ (Central Financial Assistance – CFA) પ્રદાન કરશે. આ યોજનાનું અમલીકરણ ‘સોલાર એનર્જી કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા’ (SECI) દ્વારા કરવામાં આવશે. આ સરકારી પહેલના પરિણામે દેશમાં આશરે ₹૨૮,૫૦૦ કરોડનું પ્રાઇવેટ અને પબ્લિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (રોકાણ) આવવાની પૂરી શક્યતા છે.
પીક અવર્સની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ ફરજિયાત
આ યોજનાની સૌથી મહત્વની અને તકનીકી વિશેષતા એ છે કે દરેક ફ્લોટિંગ સોલાર પ્રોજેક્ટ સાથે ઓછામાં ઓછા બે કલાકની ‘એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ’ (BESS) જોડવી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે.
આનાથી સમગ્ર યોજના હેઠળ કુલ ૧૦,૦૦૦ મેગાવાટ અવર (MWh) ની વિશાળ ઊર્જા સંગ્રહ ક્ષમતા તૈયાર થશે. સામાન્ય રીતે સૌર ઊર્જા માત્ર દિવસ દરમિયાન જ ઉપલબ્ધ હોય છે, પરંતુ આ સ્ટોરેજ પ્રણાલીને કારણે રાજ્યો સાંજના કે રાત્રિના સમયે – જ્યારે વીજળીની માંગ સૌથી વધુ (Peak Demand) હોય છે – ત્યારે આ સંગ્રહિત સ્વચ્છ ઊર્જાનો ઉપયોગ કરી શકશે. આ પગલું ગ્રીડની સ્થિરતા જાળવવામાં પણ મદદરૂપ સાબિત થશે.
ભારત માટે ફ્લોટિંગ સોલાર કેમ અનિવાર્ય છે?
હાલમાં ભારત પાસે ૧૦૨ ગીગાવોટ (GW) ની કુલ સ્થાપિત ગ્રાઉન્ડ સોલાર ક્ષમતા ઉપલબ્ધ છે, જેની સરખામણીએ હાલમાં કાર્યરત ફ્લોટિંગ સોલાર ક્ષમતા માત્ર ~૦.૭ ગીગાવોટ જેટલી નગણ્ય છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત પાસે આ ક્ષેત્રમાં વિકાસ કરવાની વિશાળ શક્યતાઓ રહેલી છે.
પાણી પર સૌર પેનલો મૂકવાના મુખ્ય ત્રણ ફાયદા છે:
-
જમીનની બચત: મૂલ્યવાન જમીન સંપાદિત કરવાની જરૂર રહેતી નથી.
-
બાષ્પીભવનમાં ઘટાડો: જળાશયોના પાણી પર પેનલોનું આવરણ હોવાથી ઉનાળામાં પાણીનું બાષ્પીભવન ઘટે છે, જેથી જળ સંચયમાં મદદ મળે છે.
-
વધારે કાર્યક્ષમતા: પાણીની કુદરતી શીતળતા (Cooling Effect) ને કારણે સોલાર પેનલ્સનું તાપમાન જળવાઈ રહે છે, જેનાથી તેમની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા જમીન પરના પ્લાન્ટ્સ કરતાં વધે છે.
આ યોજના દ્વારા ભારત તેના નવીનીકરણીય ઊર્જાના લક્ષ્યાંકો તરફ ઝડપથી આગળ વધી શકશે અને જળ તેમજ ઉર્જા બંને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકશે.
