દરિયાને સ્વચ્છ રાખવા દેશવ્યાપી મહાઅભિયાન, 25 હજારથી વધુ લોકો જોડાયા; 30,554 કિલો કચરો દૂર કરાયો
ભારતના દરિયાકિનારાઓને પ્લાસ્ટિક અને દરિયાઈ કચરાથી મુક્ત કરવાની દિશામાં એક મોટું અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું. ઇન્ટરનેશનલ કોસ્ટલ ક્લીનઅપ ડે 2026ના અવસર પર દેશના વિવિધ દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં એકસાથે સફાઈ કરવામાં આવી હતી. ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડ અને **મિનિસ્ટ્રી ઓફ અર્થ સાયન્સિસ (MoES)**ના સંકલનમાં યોજાયેલા આ અભિયાનમાં હજારો લોકોએ ઉત્સાહપૂર્વક ભાગ લીધો.
દેશના 100થી વધુ દરિયાકિનારા પર યોજાયેલા આ અભિયાન દરમિયાન કુલ 30,554 કિલોગ્રામ પ્લાસ્ટિક કચરો અને દરિયાઈ કચરો એકત્રિત કરીને દૂર કરવામાં આવ્યો. ખાસ વાત એ રહી કે આ સમગ્ર અભિયાન માત્ર સરકારી એજન્સીઓ પૂરતું મર્યાદિત ન રહ્યું. વિદ્યાર્થીઓ, NCC કેડેટ્સ, NSS સ્વયંસેવકો, માછીમાર સમુદાય, સામાજિક સંસ્થાઓ અને સ્થાનિક લોકો પણ સફાઈ અભિયાનમાં જોડાયા.
‘સ્વચ્છ સાગર, સુરક્ષિત સાગર 5.0’ અભિયાનનું સમાપન
આ સફાઈ અભિયાનને ‘સ્વચ્છ સાગર, સુરક્ષિત સાગર 5.0’ અભિયાનના અંતિમ તબક્કા તરીકે પણ જોવામાં આવ્યું. MoES દ્વારા 12થી 19 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન એક સપ્તાહ સુધી વિવિધ દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં સ્વચ્છતા અને જાગૃતિ સંબંધિત કાર્યક્રમો યોજવામાં આવ્યા હતા.
આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દરિયાઈ પ્રદૂષણ સામે લોકોમાં જાગૃતિ ઊભી કરવાનો અને દરિયાઈ પર્યાવરણની સુરક્ષામાં સામાન્ય નાગરિકોની ભાગીદારી વધારવાનો હતો.
દરિયો માત્ર પ્રવાસન માટેનું સ્થળ નથી. દેશની અર્થવ્યવસ્થા, માછીમારી, બંદરો, વેપાર અને દરિયાઈ પરિવહન સાથે તેનો સીધો સંબંધ છે. તેથી દરિયાકિનારાની સ્વચ્છતા જાળવવી માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો નથી, પરંતુ આર્થિક અને સામાજિક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ બાબત છે.
25 હજારથી વધુ સ્વયંસેવકોની ભાગીદારી
ઇન્ટરનેશનલ કોસ્ટલ ક્લીનઅપ ડે 2026 દરમિયાન દેશભરમાંથી 25,079 સ્વયંસેવકો અભિયાનમાં જોડાયા હતા. અલગ-અલગ દરિયાકિનારા પર લોકોએ કલાકો સુધી સફાઈ કરીને પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ, બોટલો, પેકેજિંગ સામગ્રી અને અન્ય દરિયાઈ કચરો એકત્રિત કર્યો.
આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું એકસાથે દરિયાકિનારાની સફાઈમાં જોડાવું એ પણ બતાવે છે કે દરિયાઈ પ્રદૂષણ અંગે જાગૃતિ વધી રહી છે.
ઘણા વિસ્તારોમાં સ્થાનિક લોકો માટે દરિયો રોજિંદા જીવનનો ભાગ છે. માછીમારો દરિયામાંથી પોતાની આજીવિકા મેળવે છે, જ્યારે દરિયાકિનારા સાથે જોડાયેલા શહેરોમાં પ્રવાસન અને નાના વ્યવસાયો પણ દરિયાઈ પર્યાવરણ પર આધારિત હોય છે. આવા વિસ્તારોમાં કચરો વધે તો તેની અસર સીધી સ્થાનિક જીવન પર પડી શકે છે.
30,554 કિલો કચરો દૂર કરાયો
આ સમગ્ર અભિયાન દરમિયાન એકત્રિત કરવામાં આવેલા કચરાનું કુલ વજન 30,554 કિલોગ્રામ નોંધાયું હતું. તેમાં પ્લાસ્ટિક કચરા ઉપરાંત દરિયામાંથી અથવા દરિયાકિનારા પરથી મળેલો અન્ય દરિયાઈ કચરો પણ સામેલ હતો.
પ્લાસ્ટિક દરિયાઈ પર્યાવરણ માટે ખાસ ચિંતાનો વિષય છે. દરિયામાં પહોંચેલા પ્લાસ્ટિકને સરળતાથી કુદરતી રીતે નષ્ટ થવામાં ઘણો સમય લાગે છે. સમય જતાં તે નાના ટુકડાઓમાં તૂટીને માઇક્રોપ્લાસ્ટિકમાં પણ ફેરવાઈ શકે છે.
આ પ્રકારનો કચરો દરિયાઈ જીવો માટે જોખમી બની શકે છે. ઘણી વખત માછલીઓ, કાચબા અને અન્ય જળચર પ્રાણીઓ પ્લાસ્ટિકને ખોરાક સમજીને ગળી જાય છે અથવા તેમાં ફસાઈ જાય છે. તેથી દરિયાકિનારાની સફાઈ માત્ર સુંદરતા જાળવવા માટે નહીં, પરંતુ દરિયાઈ જીવોના રક્ષણ માટે પણ જરૂરી છે.
દરિયાઈ પ્રદૂષણ સામે માત્ર એક દિવસની સફાઈ પૂરતી નથી
દરિયાકિનારે એક દિવસ મોટા પાયે સફાઈ કરવાથી ચોક્કસપણે કચરો ઓછો થાય છે, પરંતુ દરિયાઈ પ્રદૂષણ જેવી સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર એક દિવસના અભિયાનથી આવી શકે નહીં.
દરિયામાં દરરોજ નવો કચરો પહોંચે નહીં તેની વ્યવસ્થા કરવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. શહેરોમાંથી નીકળતો પ્લાસ્ટિક કચરો, નદીઓ મારફતે દરિયામાં પહોંચતો કચરો, માછીમારી દરમિયાન દરિયામાં રહી જતી સામગ્રી અને દરિયાકિનારે પ્રવાસીઓ દ્વારા ફેંકવામાં આવતો કચરો—આ તમામ બાબતો પર ધ્યાન આપવું પડે છે.
એટલા માટે આવા અભિયાનનો એક મહત્વપૂર્ણ હેતુ લોકોને માત્ર સફાઈ માટે એકઠા કરવાનો નથી, પરંતુ કચરો દરિયામાં ન પહોંચે તે અંગે જવાબદારીની ભાવના ઊભી કરવાનો પણ છે.
NCC અને NSSના વિદ્યાર્થીઓ પણ જોડાયા
આ અભિયાનમાં યુવાનોની ભાગીદારી નોંધપાત્ર રહી. **નેશનલ કેડેટ કોર્પ્સ (NCC)**ના કેડેટ્સ અને **નેશનલ સર્વિસ સ્કીમ (NSS)**ના સ્વયંસેવકોએ પણ સફાઈ અભિયાનમાં ભાગ લીધો.
શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના વિદ્યાર્થીઓને આવા કાર્યક્રમોમાં જોડવાથી પર્યાવરણ સંરક્ષણનો સંદેશ યુવા પેઢી સુધી પહોંચે છે. વિદ્યાર્થીઓ જ્યારે પોતે દરિયાકિનારે પડેલો કચરો એકત્રિત કરે છે ત્યારે તેઓ માત્ર સફાઈ કરતા નથી, પરંતુ કચરો ક્યાંથી આવે છે અને તેની અસર શું થઈ શકે છે તે પણ નજીકથી સમજે છે.
આવી પ્રવૃત્તિઓ ભવિષ્યમાં પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ઘટાડવા અને જાહેર સ્થળોને સ્વચ્છ રાખવા અંગેની આદતો વિકસાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
માછીમાર સમુદાયની પણ મહત્વની ભૂમિકા
દરિયાની સૌથી નજીક રહેતા લોકોમાં માછીમાર સમુદાયનો સમાવેશ થાય છે. દરિયાની સ્થિતિ અને દરિયાઈ પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારોનો સીધો અનુભવ માછીમારોને થાય છે.
આ અભિયાનમાં સ્થાનિક માછીમાર સમુદાયની ભાગીદારીને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું. તેમની ભાગીદારીથી દરિયાઈ પર્યાવરણની સમસ્યાઓ અંગે સ્થાનિક સ્તરે વધુ સારી સમજણ ઊભી થઈ શકે છે.
માછીમારી દરમિયાન દરિયામાં જતી અથવા બોટમાંથી છૂટી જતી પ્લાસ્ટિક સામગ્રીને રોકવા માટે પણ સ્થાનિક સ્તરે જાગૃતિ જરૂરી છે. આ ઉપરાંત દરિયામાં ફેંકાયેલી માછીમારીની જાળ અને અન્ય સામગ્રી પણ દરિયાઈ જીવો માટે જોખમી બની શકે છે.
અનેક સરકારી એજન્સીઓ અને સંસ્થાઓ સાથે મળીને કામ કર્યું
ICC-2026ને સફળ બનાવવા માટે એકથી વધુ વિભાગો અને સંસ્થાઓએ સાથે મળીને કામગીરી કરી હતી. ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડ અને MoES ઉપરાંત જિલ્લા પ્રશાસન, રાજ્ય સરકારની એજન્સીઓ, સ્થાનિક નગરપાલિકાઓ, પોર્ટ ટ્રસ્ટ, NGO અને અન્ય સંસ્થાઓ પણ આ અભિયાન સાથે જોડાઈ હતી.
દરિયાકિનારાની સફાઈમાં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે દરિયાઈ કચરો એક જ જગ્યાએ રહેતો નથી. ભરતી અને ઓટના કારણે કચરો એક વિસ્તારથી બીજા વિસ્તારમાં જઈ શકે છે. તેથી માત્ર એક સંસ્થા દ્વારા સફાઈ કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
સ્થાનિક પ્રશાસન અને દરિયાઈ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓ વચ્ચે સંકલન હોવાથી કચરો એકત્રિત કરવાથી લઈને તેના યોગ્ય નિકાલ સુધીની કામગીરી વધુ અસરકારક રીતે કરી શકાય છે.
ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડની લાંબા સમયથી ભાગીદારી
ભારતમાં ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડ વર્ષ 2006થી ઇન્ટરનેશનલ કોસ્ટલ ક્લીનઅપ અભિયાનનું સંકલન કરી રહ્યું છે. એટલે આ પહેલ માત્ર એક વર્ષ પૂરતી મર્યાદિત નથી.
દરિયાઈ સુરક્ષા ઉપરાંત દરિયાઈ પર્યાવરણનું રક્ષણ પણ કોસ્ટ ગાર્ડની કામગીરીનો મહત્વનો ભાગ છે. દરિયામાં કોઈ પ્રદૂષણની ઘટના બને અથવા પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિ સામે કાર્યવાહી કરવાની જરૂર પડે ત્યારે કોસ્ટ ગાર્ડની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ICC-2026 દરમિયાન પણ કોસ્ટ ગાર્ડે જનભાગીદારી અને પર્યાવરણ અંગેની જાગૃતિને મહત્વ આપ્યું.
દરિયાકિનારાની સ્વચ્છતા પ્રવાસન માટે પણ જરૂરી
ભારતના અનેક શહેરો અને રાજ્યોમાં દરિયાકિનારા પ્રવાસનનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. ગુજરાતથી લઈને મહારાષ્ટ્ર, ગોવા, કર્ણાટક, કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્ર પ્રદેશ, ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળ સુધીના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો ફરવા જાય છે.
પરંતુ જો દરિયાકિનારા પર પ્લાસ્ટિક અને કચરો જોવા મળે તો તેની સીધી અસર પ્રવાસીઓના અનુભવ પર પડે છે. સ્વચ્છ દરિયાકિનારો સ્થાનિક પ્રવાસન અને આસપાસના નાના વ્યવસાયોને પણ પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
એટલે દરિયાકિનારાની સ્વચ્છતા પર્યાવરણ સાથે સાથે સ્થાનિક અર્થતંત્ર માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
દરિયાને સ્વચ્છ રાખવાની જવાબદારી કોની?
સરકાર અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ સફાઈની વ્યવસ્થા કરી શકે છે, પરંતુ દરિયાઈ પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં સામાન્ય નાગરિકની ભૂમિકા પણ એટલી જ મહત્વની છે.
દરિયાકિનારે ફરવા જતા લોકો જો પ્લાસ્ટિકની બોટલ, ખાદ્ય પેકેટ કે અન્ય કચરો ત્યાં ન છોડે તો મોટી માત્રામાં કચરો બનતો અટકાવી શકાય છે. એક વખત ઉપયોગમાં લેવાતા પ્લાસ્ટિકનો ઓછો ઉપયોગ કરવો, કચરાને અલગ-અલગ એકત્રિત કરવો અને જાહેર સ્થળે કચરો ન ફેંકવો જેવી નાની બાબતો પણ લાંબા ગાળે મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે.
ખાસ કરીને દરિયાકિનારા પર યોજાતા મોટા કાર્યક્રમો દરમિયાન કચરા વ્યવસ્થાપન માટે અલગ વ્યવસ્થા કરવી પણ જરૂરી છે.
માત્ર સફાઈ નહીં, જાગૃતિ પણ આ અભિયાનનો હેતુ
ઇન્ટરનેશનલ કોસ્ટલ ક્લીનઅપ ડેનો મૂળ હેતુ માત્ર દરિયાકિનારાને એક દિવસ માટે ચોખ્ખો કરવાનો નથી. લોકો દરિયાઈ પ્રદૂષણની ગંભીરતા સમજે અને દરિયાને કચરાથી બચાવવા પોતાની દૈનિક આદતોમાં ફેરફાર કરે તે પણ આ પહેલનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે.
30,554 કિલોગ્રામ કચરો દૂર કરવો ચોક્કસપણે મોટી કામગીરી છે, પરંતુ આ આંકડો એ વાત તરફ પણ ધ્યાન દોરે છે કે દરિયાકાંઠે હજુ કેટલો કચરો એકત્રિત થાય છે.
જો આવા અભિયાન સતત ચાલે, સ્થાનિક લોકો જોડાય અને કચરો દરિયામાં પહોંચે તે પહેલાં જ તેને રોકવાની વ્યવસ્થા મજબૂત બને, તો દરિયાઈ પર્યાવરણને લાંબા ગાળે વધુ ફાયદો થઈ શકે છે.
ભારત જેવા વિશાળ દરિયાકાંઠો ધરાવતા દેશમાં દરિયાઈ પર્યાવરણનું રક્ષણ સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે. દરિયાકિનારાની સફાઈ સાથે કચરાના યોગ્ય નિકાલ, પ્લાસ્ટિકનો ઓછો ઉપયોગ, માછીમારીના સાધનોના જવાબદાર ઉપયોગ અને નદીઓ મારફતે દરિયામાં જતા કચરાને રોકવા જેવા પગલાં પણ જરૂરી છે.
ICC-2026માં 100થી વધુ દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો અને 25,079 સ્વયંસેવકોની ભાગીદારી એ મોટા પાયે જનસહભાગિતાનું ઉદાહરણ છે. 30,554 કિલોગ્રામ કચરો દૂર કરાયો તે આ અભિયાનની તાત્કાલિક કામગીરી દર્શાવે છે, પરંતુ તેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ અસર લોકોમાં દરિયાઈ પર્યાવરણ અંગે વધતી જાગૃતિ હોઈ શકે છે.
દરિયો માત્ર પાણીનો વિશાળ વિસ્તાર નથી. તે લાખો લોકોની આજીવિકા, અસંખ્ય જળચર જીવો અને દેશની અર્થવ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલું કુદરતી સંસાધન છે. તેથી તેને સ્વચ્છ રાખવાની જવાબદારી માત્ર સરકારની નહીં, પરંતુ દરિયાકિનારા સાથે જોડાયેલા દરેક વ્યક્તિ અને સમગ્ર સમાજની છે.
