UPIના ₹2,000+ પેમેન્ટ પર 0.4% MDR! શું હવે ડિજિટલ પેમેન્ટ મોંઘું પડશે?
તાજેતરમાં નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) દ્વારા યુનિફાઈડ પેમેન્ટ્સ ઈન્ટરફેસ (UPI) સંબંધિત એક નવો નિયમ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે, જેને લઈને દેશભરમાં વિવાદ ઊભો થયો છે. નવા માળખા અનુસાર, ૨,૦૦૦ રૂપિયાથી વધુના વ્યાપારી (Merchant) લેવડદેવડ પર ૦.૪ ટકા મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. આ નિર્ણય સામે દેશના નાના-મોટા વેપારી સંગઠનો અને વિવિધ રાજકીય પક્ષોના નેતાઓએ ભારે આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો છે. વિપક્ષી નેતાઓએ આ પગલાને “ખુલ્લેઆમ લૂંટ” ગણાવીને તેને તાત્કાલિક અસરથી પાછો ખેંચવાની માંગ કરી છે.
સીજેપી સ્થાપક અભિજીત દીપકે સરકાર પર કર્યા આકરા પ્રહારો
કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) ના સ્થાપક અભિજીત દીપકે મહારાષ્ટ્રના ગઢચિરોલી ખાતેથી કેન્દ્ર સરકારના આ નિર્ણય સામે તીખી પ્રતિક્રિયા આપી છે. તેમણે આ નિર્ણયને નાગરિકો અને વેપારીઓ પરનો ખોટો બોજ ગણાવતા કહ્યું કે, જ્યારે નોટબંધી કરવામાં આવી ત્યારે સરકારે કેશલેસ ઇકોનોમી (રોકડ મુક્ત અર્થતંત્ર) ની મોટી મોટી વાતો કરી હતી.
અભિજીત દીપકે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, “લોકોએ સરકારની વાત માનીને કેશલેસ પદ્ધતિ અપનાવી લીધી છે અને ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન કરવા ટેવાઈ ગયા છે, ત્યારે હવે સરકાર તેના પર ટેક્સ અને ચાર્જ લગાવી રહી છે. આ સીધી રીતે ખુલ્લેઆમ લૂંટ સમાન છે. UPI પર લાદવામાં આવેલા તમામ પ્રકારના ચાર્જ તાત્કાલિક ધોરણે રદ કરવા જોઈએ અને આ નિર્ણય તરત જ પાછો ખેંચવો જોઈએ.”
કોંગ્રેસ અને અન્ય વિપક્ષી સાંસદો દ્વારા તીવ્ર વિરોધ
માત્ર CJP જ નહીં, પરંતુ અન્ય રાજકીય પક્ષોના સાંસદોએ પણ આ ચાર્જનો કડક શબ્દોમાં વિરોધ કર્યો છે:
કોંગ્રેસ સાંસદ રાજીવ શુક્લા: તેમણે અગાઉની ખાતરીઓ યાદ અપાવતા કહ્યું કે નાણા મંત્રાલયે પહેલા સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ડિજિટલ પેમેન્ટ પર કોઈ ટેક્સ કે ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં. આમ છતાં, હવે અચાનક આ ટેક્સ લાદી દેવામાં આવ્યો છે, જે વચનભંગ સમાન છે અને સરકારે તેને પાછો ખેંચવો જોઈએ.
બીજેડી સાંસદ સુભાષિશ ખૂંટિયા: રાજ્યસભાના સાંસદ ખૂંટિયાએ નાના વેપારીઓ અને ફેરિયાઓની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે દૈનિક વેપારમાં ૨,૦૦૦ રૂપિયાથી વધુની લેવડદેવડ ખૂબ સામાન્ય બાબત છે. આ વધારાના ચાર્જનો સીધો બોજ નાના વેપારીઓ પર પડશે, તેથી સરકારે આ પ્રસ્તાવ પર પુનર્વિચાર કરવો જોઈએ.
કોંગ્રેસ પ્રવક્તા પવન ખેડા: ઈન્દોરમાં એક પત્રકાર પરિષદને સંબોધતા પવન ખેડાએ દાવો કર્યો હતો કે સરકાર પોતાના જ ડિજિટલ ઈનિશિયેટિવને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે ગ્રાહકો કે વેપારીઓ આ ૦.૪ ટકાનો બોજ સતત સહન કરી શકે નહીં, કારણ કે વેપારીઓએ પોતાનો વ્યવસાય પણ ચલાવવાનો હોય છે.
વેપારી મંડળો અને સંગઠનોની આંદોલનની ચેતવણી
‘દૂન ઉદ્યોગ વ્યાપાર મંડળ’ સહિત દેશના અનેક સ્થાનિક વેપારી સંગઠનોએ આ ૦.૪ ટકા MDR નો સખત વિરોધ નોંધાવ્યો છે. વેપારી પ્રતિનિધિઓનું કહેવું છે કે તેઓ પહેલેથી જ નિયમિતપણે ઇનકમ ટેક્સ અને GST ભરે છે. આવી સ્થિતિમાં, UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર વધારાનો ખર્ચ ઉપાડવો તેમના માટે શક્ય નથી.
વેપારી મંડળોએ ચેતવણી આપી છે કે જો આ નિર્ણય તાત્કાલિક પાછો ખેંચવામાં નહીં આવે, તો તેઓ દેશવ્યાપી આંદોલન કરવા માટે મજબૂર બનશે. તેમનું માનવું છે કે આ નિયમથી રોકડ વ્યવહારો ફરી વધશે અને ડિજિટલ ઈન્ડિયાના અભિયાનને ધક્કો પહોંચશે.
બેંકિંગ નિષ્ણાતોનો દ્રષ્ટિકોણ અને NPCI ની સ્પષ્ટતા
એક તરફ જ્યાં આ નિર્ણયનો ભારે વિરોધ થઈ રહ્યો છે, તો બીજી તરફ બેંકિંગ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો તેને ડિજિટલ માળખાને જાળવી રાખવા માટે જરૂરી ગણાવી રહ્યા છે. સ્ટાન્ડર્ડ ચાર્ટર્ડ બેંકના ભૂતપૂર્વ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર સંજીવ મહેતાએ આ મુદ્દે અલગ દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો છે.
સંજીવ મહેતાના જણાવ્યા મુજબ:
૧. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ખર્ચ: સમગ્ર પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને કાયમ માટે તદ્દન મફત ચલાવવી વ્યવહારુ નથી. સિસ્ટમની જાળવણી અને નવી ટેકનોલોજીના વિકાસ માટે ખર્ચ થાય છે, જે કોઈને કોઈ માધ્યમથી ચૂકવવો જ પડે.
૨. ગ્રાહકો પર અસર નહીં: સરકારે આ ચાર્જ એવી રીતે ડિઝાઇન કર્યો છે કે તેનો સીધો બોજ સામાન્ય ગ્રાહક પર ન પડે. બેંકોને પણ સૂચના આપવામાં આવી છે કે વેપારીઓ આ ચાર્જ ગ્રાહકો પાસેથી ન વસૂલે.
૩. ચાર્જની મર્યાદા (Cap): આ નિયમ હેઠળ મહત્તમ ચાર્જ રૂ. ૩૦૦ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. ડેટા દર્શાવે છે કે આનાથી સામાન્ય ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર કોઈ મોટી અસર પડશે નહીં.
૪. નવી તકો: MDR માંથી મળનારી આવક બેંકો અને ફિનટેક કંપનીઓને વધુ સુરક્ષિત અને નવીન પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવામાં મદદ કરશે.
શું છે નવું UPI ચાર્જ ફ્રેમવર્ક?
NPCI દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા નિયમોની મુખ્ય વિગતો નીચે મુજબ છે:
લાગુ પડવાની શરત: આ ચાર્જ માત્ર પર્સન ટુ મર્ચન્ટ (P2M) એટલે કે ગ્રાહકથી વેપારી વચ્ચે થતા ૨,૦૦૦ રૂપિયાથી વધુના વ્યવહારો પર જ લાગુ થશે.
દર અને મર્યાદા: ૨,૦૦૦ રૂપિયાથી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન પર ૦.૪ ટકા MDR લાગુ થશે, પરંતુ કોઈપણ સંજોગોમાં આ ચાર્જ પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન રૂ. ૩૦૦ થી વધુ નહીં હોય.
સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ફ્રી: સામાન્ય ગ્રાહકો માટે વ્યક્તિગત લેવડદેવડ (P2P) સંપૂર્ણપણે મફત રહેશે.
અસરનું પ્રમાણ: સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, લગભગ ૯૬ ટકા P2M વ્યવહારો આ ચાર્જમાંથી મુક્ત રહેશે. એકત્રિત થયેલું ભંડોળ બેંકો અને પેમેન્ટ એપ પ્રોવાઇડર્સ વચ્ચે વહેંચવામાં આવશે.
