ઈરાન યુદ્ધમાં અમેરિકાએ ખર્ચ્યા અબજો ડોલર, સાઉદી સાથે 4.22 લાખ કરોડના હથિયાર સોદાથી શું છે કનેક્શન?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે 2026માં શરૂ થયેલા સૈન્ય સંઘર્ષે માત્ર મધ્યપૂર્વની રાજનીતિ જ નહીં, પરંતુ અમેરિકાના રક્ષા બજેટ અને હથિયારોના જથ્થા પર પણ મોટો પ્રભાવ પાડ્યો છે. અમેરિકાના ‘ઓપરેશન એપિક ફ્યુરી’ પર અત્યાર સુધીનો અંદાજિત ખર્ચ લગભગ 43.6 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી ગયો છે. ભારતીય ચલણમાં આ રકમ આશરે 4.18 લાખ કરોડ રૂપિયા જેટલી થાય છે. બીજી તરફ, આ જ સમયગાળામાં અમેરિકાએ સાઉદી અરેબિયા માટે અબજો ડોલરના અનેક સંભવિત હથિયાર સોદાઓને મંજૂરી આપી છે.
આ બંને આંકડા એકબીજાની નજીક હોવાથી ચર્ચા શરૂ થઈ છે કે શું અમેરિકા યુદ્ધમાં થયેલા ખર્ચની ભરપાઈ હથિયારો વેચીને કરી રહ્યું છે? પરંતુ અહીં એક મહત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. સાઉદી અરેબિયા સાથે થયેલા સોદા સંભવિત વેચાણ અને મંજૂરીઓ છે. તેનો અર્થ એ નથી કે સાઉદીએ આટલી જ રકમ અમેરિકાને ચૂકવી દીધી છે અથવા આ સમગ્ર રકમ ઈરાન યુદ્ધના ખર્ચની સીધી ભરપાઈ છે.
ઈરાન યુદ્ધમાં અમેરિકાનો ખર્ચ કેટલો વધ્યો?
અમેરિકાએ 28 ફેબ્રુઆરી 2026થી ઈરાન સામે ‘ઓપરેશન એપિક ફ્યુરી’ શરૂ કર્યું હતું. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડના જણાવ્યા અનુસાર આ ઓપરેશનમાં ઈરાનની સૈન્ય ક્ષમતા, મિસાઈલ સિસ્ટમ, નૌકાદળ અને અન્ય સૈન્ય માળખાને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા.
3 સપ્ટેમ્બર સુધીના અપડેટેડ અંદાજ પ્રમાણે આ અભિયાનનો ખર્ચ લગભગ 43.6 અબજ ડોલર થઈ ગયો હતો. એસોસિએટેડ પ્રેસના અહેવાલ મુજબ શરૂઆતના તબક્કા પછી ખાસ કરીને હથિયારોના ખર્ચમાં મોટો વધારો થયો અને મ્યુનિશન પરનો ખર્ચ ઝડપથી વધ્યો.
આ પહેલા અમેરિકાની કોંગ્રેસની બિનપક્ષીય સંસ્થા **Congressional Budget Office (CBO)**એ 1 ઓગસ્ટ 2026 સુધી યુદ્ધ સંબંધિત ડિફેન્સ ખર્ચ આશરે 38 અબજ ડોલર ગણાવ્યો હતો. તેમાં વપરાયેલા હથિયારો અને ગુમ થયેલા સાધનોની ભરપાઈ, વધુ ઓપરેશનલ પ્રવૃત્તિ, વધેલા ફ્લાઇટ કલાકો અને ઈંધણ જેવા ખર્ચ સામેલ હતા.
એટલે યુદ્ધનો ખર્ચ માત્ર બોમ્બ, મિસાઈલ કે વિમાનો ચલાવવા પૂરતો નથી. અમેરિકાને હવે યુદ્ધ દરમિયાન વપરાયેલા અને નુકસાન પામેલા સૈન્ય સાધનો ફરીથી તૈયાર કરવા માટે પણ મોટી રકમ ખર્ચવી પડશે.
સૌથી મોટો ખર્ચ હથિયારોનો
યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકાએ મોટા પ્રમાણમાં મિસાઈલ અને અન્ય ચોકસાઈવાળા હથિયારોનો ઉપયોગ કર્યો છે. પેન્ટાગોનના ઇન્સ્પેક્ટર જનરલના અહેવાલ મુજબ ફેબ્રુઆરીના અંતથી જૂનના અંત સુધીના સમયગાળામાં જ ઓપરેશન એપિક ફ્યુરીનો અંદાજિત ખર્ચ 33.4 અબજ ડોલર હતો. તેમાં લગભગ 22.3 અબજ ડોલર માત્ર મ્યુનિશન પર ખર્ચાયા હતા.
આટલા મોટા પ્રમાણમાં હથિયારોનો ઉપયોગ થવાથી અમેરિકાના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ મ્યુનિશન સ્ટોકમાં ઘટાડો થયો છે. પેન્ટાગોનના ઇન્સ્પેક્ટર જનરલના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે યુદ્ધને કારણે વ્યૂહાત્મક સ્તરે મ્યુનિશનની અછત ઊભી થઈ અને હથિયારોના ઉત્પાદન તથા સપ્લાય ચેઇનમાં કેટલીક અડચણો પણ સામે આવી.
આનો અર્થ એ થયો કે યુદ્ધ પૂરું થયા પછી પણ અમેરિકાનો ખર્ચ અટકવાનો નથી. જે મિસાઈલો અને હથિયારો ઉપયોગમાં લેવાઈ ગયા છે તેને ફરી બનાવવાના ઓર્ડર આપવા પડશે. કેટલાક મ્યુનિશન અને સાધનો તૈયાર કરવામાં વર્ષો લાગી શકે છે.
સૈન્ય સાધનોને પણ મોટું નુકસાન
યુદ્ધનો બીજો મોટો ખર્ચ અમેરિકાના સૈન્ય સાધનોને થયેલા નુકસાન સાથે જોડાયેલો છે. પેન્ટાગોનના વોચડોગ રિપોર્ટ મુજબ જૂનના અંત સુધીમાં લગભગ 3.7 અબજ ડોલરના સાધનોના નુકસાનનો અંદાજ હતો. આ ઉપરાંત મધ્યપૂર્વમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકોને પણ નુકસાન થયું હતું.
ઇરાની હુમલાઓના કારણે મધ્યપૂર્વના અનેક દેશોમાં આવેલા અમેરિકી બેઝના અનેક બાંધકામોને નુકસાન પહોંચ્યું હોવાનું પેન્ટાગોનના ઇન્સ્પેક્ટર જનરલના અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આ સિવાય અમેરિકાની કેટલીક રાજદ્વારી સંપત્તિઓને પણ નુકસાન થયું હતું.
અર્થાત્ યુદ્ધનો બિલ માત્ર ‘ઓપરેશન ચલાવવાનો ખર્ચ’ નથી. તેમાં હથિયારો, વિમાનો, ડ્રોન, બેઝ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ભવિષ્યમાં થનારી મરામત તથા પુનઃસ્થાપનનો ખર્ચ પણ સામેલ છે.
હવે સાઉદી અરેબિયા સાથેના હથિયાર સોદા ચર્ચામાં કેમ?
આ સમગ્ર સ્થિતિ વચ્ચે અમેરિકાએ સાઉદી અરેબિયા સાથે અનેક મોટા સંભવિત હથિયાર સોદાઓને મંજૂરી આપી છે. તેમાં મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ, વિમાનો માટેનું સપોર્ટ, ચોકસાઈવાળા બોમ્બ અને ફાઈટર જેટ જેવા સાધનોનો સમાવેશ થાય છે.
જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન સામે આવેલા મુખ્ય સોદાઓમાં PAC-3 Patriot મિસાઈલ, F-15 સપોર્ટ અને મેન્ટેનન્સ, APKWS-II હથિયાર, JDAM-ER કિટ્સ, AGT-1500 એન્જિન અને હવે F-35 ફાઈટર જેટનો સમાવેશ થાય છે.
4 સપ્ટેમ્બરે અમેરિકાએ સાઉદી અરેબિયા માટે લગભગ 5 અબજ ડોલરના JDAM-ER સોદાને મંજૂરી આપી હતી. આ ઉપરાંત આશરે 750 મિલિયન ડોલરના AGT-1500 એન્જિનની સંભવિત વેચાણ મંજૂરી પણ આપવામાં આવી હતી.
પરંતુ સૌથી મોટી ડીલ 17 સપ્ટેમ્બરે સામે આવી. અમેરિકાએ સાઉદી અરેબિયાને 48 F-35 ફાઈટર જેટ અને 49 સંબંધિત એન્જિનના સંભવિત વેચાણને મંજૂરી આપી. આ સોદાની અંદાજિત કિંમત લગભગ 24.3 અબજ ડોલર છે. જોકે આ માટે હજુ કોંગ્રેસની પ્રક્રિયા જરૂરી છે.
4.22 લાખ કરોડના આંકડાનો અર્થ શું?
જો જાન્યુઆરીથી સપ્ટેમ્બર સુધી સાઉદી અરેબિયા સાથે થયેલા આ મુખ્ય સંભવિત સોદાઓને એકસાથે જોવામાં આવે તો તેમની કુલ સંભવિત કિંમત આશરે 4.22 લાખ કરોડ રૂપિયા જેટલી બને છે.
આ આંકડો ઈરાન યુદ્ધના લગભગ 4.18 લાખ કરોડ રૂપિયાના અંદાજિત ખર્ચની નજીક છે. તેથી બંને આંકડાની સરખામણી સ્વાભાવિક રીતે ચર્ચાનો વિષય બની છે.
પરંતુ માત્ર આ બંને આંકડા લગભગ સમાન છે એટલે એવું કહેવું યોગ્ય નથી કે અમેરિકાએ સાઉદી અરેબિયા પાસેથી ઈરાન યુદ્ધનો ખર્ચ “વસૂલ કરી લીધો”.
હથિયાર વેચાણ એક અલગ વ્યાપારી અને વ્યૂહાત્મક પ્રક્રિયા છે. સંભવિત વેચાણની મંજૂરી મળ્યા પછી પણ ઓર્ડર, કરાર, ઉત્પાદન, ડિલિવરી અને ચુકવણીની પ્રક્રિયા ઘણા વર્ષો સુધી ચાલી શકે છે. તેથી 4.22 લાખ કરોડ રૂપિયા અમેરિકાના ખાતામાં તરત જ આવી ગયા છે એવું માનવું ખોટું થશે.
સાઉદી અરેબિયા માટે આટલા હથિયારોની જરૂર કેમ?
સાઉદી અરેબિયા મધ્યપૂર્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દેશોમાંનો એક છે અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેની સુરક્ષા જરૂરિયાતો પણ વધી છે. ઈરાન સાથેનો પ્રાદેશિક તણાવ, મિસાઈલ અને ડ્રોનનો ખતરો તથા આસપાસના સંઘર્ષને કારણે રિયાધ પોતાની હવાઈ અને મિસાઈલ ડિફેન્સ ક્ષમતા મજબૂત કરવા માંગે છે.
F-35 જેવી અદ્યતન ફાઈટર ટેક્નોલોજી, Patriot જેવી મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને JDAM-ER જેવી ચોકસાઈવાળી કિટ્સ સાઉદીની સૈન્ય ક્ષમતાને આધુનિક બનાવવાના પ્રયાસનો ભાગ છે.
અહીંથી અમેરિકાને પણ ફાયદો થાય છે. મોટા હથિયાર સોદા અમેરિકાની ડિફેન્સ કંપનીઓ માટે લાંબા ગાળાના ઓર્ડર ઊભા કરે છે અને ઉત્પાદન ક્ષમતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
યુદ્ધનો ખર્ચ માત્ર અમેરિકન સરકાર પૂરતો મર્યાદિત નથી
યુદ્ધની આર્થિક અસર સામાન્ય અમેરિકન નાગરિક સુધી પણ પહોંચી શકે છે. લાંબા સમય સુધી ચાલતા સૈન્ય અભિયાન માટે વધારાના બજેટની જરૂર પડે છે. જો આ ખર્ચ માટે સીધી બજેટ ફાળવણી ન હોય તો સરકારને અન્ય બજેટમાંથી નાણાં ખસેડવા અથવા વધારાની ફંડિંગની વ્યવસ્થા કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
CBOએ પણ નોંધ્યું છે કે યુદ્ધ લાંબું ચાલે તો દર મહિને અબજો ડોલરનો વધારાનો ખર્ચ થઈ શકે છે. સાથે જ લાંબા ગાળાના બજેટ અને આર્થિક પ્રભાવ અલગથી ઊભા થઈ શકે છે.
બીજી તરફ, યુદ્ધને કારણે વપરાયેલા હથિયારોના સ્ટોક ફરી ભરવામાં સમય લાગશે. એટલે આજે કરવામાં આવેલો સૈન્ય ખર્ચ આવનારા વર્ષોના અમેરિકી ડિફેન્સ બજેટ પર પણ અસર કરી શકે છે.
તો શું અમેરિકા યુદ્ધનો ખર્ચ હથિયાર વેચીને કાઢી રહ્યું છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ સીધો “હા” આપવો યોગ્ય નથી. હકીકત એ છે કે અમેરિકાનો ઈરાન યુદ્ધનો ખર્ચ અને સાઉદી અરેબિયા સાથેના મોટા હથિયાર સોદા એક જ સમયગાળામાં થયા છે, પરંતુ બંને વચ્ચે સીધી નાણાકીય વસૂલાતનો કોઈ સત્તાવાર પુરાવો સામે આવ્યો નથી.
હા, આ સોદાઓ અમેરિકાની ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રી માટે મોટા વ્યાપારી કરાર બની શકે છે. સાથે જ સાઉદી અરેબિયા માટે આ સોદા તેની પોતાની સુરક્ષા જરૂરિયાતો સાથે જોડાયેલા છે.
એટલે સમગ્ર તસવીર એવી છે કે એક તરફ અમેરિકાને ઈરાન સામેના યુદ્ધમાં અબજો ડોલરનો ખર્ચ થયો છે, હથિયારોના જથ્થામાં ઘટાડો થયો છે અને સૈન્ય સાધનોને નુકસાન થયું છે. બીજી તરફ અમેરિકાની કંપનીઓને સાઉદી અરેબિયા જેવા સાથી દેશો પાસેથી અબજો ડોલરના નવા ડિફેન્સ ઓર્ડર મળી રહ્યા છે.
4.22 લાખ કરોડ અને 4.18 લાખ કરોડના આંકડા કાગળ પર ભલે લગભગ સરખા દેખાય, પરંતુ બંનેને એક જ નાણાકીય વ્યવહાર તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. સાઉદીના સોદા સંભવિત હથિયાર વેચાણ છે, જ્યારે યુદ્ધનો ખર્ચ અમેરિકી સરકાર માટે અલગ બજેટરી જવાબદારી છે. આગળ જઈને આ સોદાઓમાંથી કેટલી રકમ ખરેખર ચૂકવાશે અને કેટલો સામાન ડિલિવર થશે તે અલગ પ્રક્રિયા પર આધારિત રહેશે.
આખરે, ઈરાન યુદ્ધે અમેરિકાને એક મોટો આર્થિક પડકાર આપ્યો છે. યુદ્ધનો અંત આવી જાય તો પણ તેનો ખર્ચ હથિયારોના પુનઃઉત્પાદન, સાધનોની મરામત, સૈન્ય મથકોના પુનઃનિર્માણ અને વધતા ડિફેન્સ બજેટના રૂપમાં લાંબા સમય સુધી દેખાઈ શકે છે. સાઉદી સાથેના હથિયાર સોદા અમેરિકાના રક્ષા ઉદ્યોગને મોટું બજાર આપી શકે છે, પરંતુ તેને સીધી રીતે “યુદ્ધના પૈસા વસૂલવાની યોજના” ગણવી હાલ ઉપલબ્ધ પુરાવાના આધારે યોગ્ય નથી.
