Instagram પર નોકરીની લાલચ, WhatsAppથી સંપર્ક અને પછી દેશવિરોધી નેરેટિવ? Gen-Zને ટાર્ગેટ કરવાના દાવાથી ખળભળાટ
સોશિયલ મીડિયા આજના યુવાનો માટે માત્ર મનોરંજનનું માધ્યમ રહ્યું નથી. Instagram, YouTube અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ હવે નોકરી, ફ્રીલાન્સિંગ, કન્ટેન્ટ ક્રિએશન અને કારકિર્દીની નવી તકો શોધવાનું સાધન પણ બની ગયા છે. પરંતુ આ જ ડિજિટલ દુનિયાનો ઉપયોગ જો કોઈ ગેરકાયદેસર અથવા પ્રભાવ પાડવાના હેતુ માટે કરવામાં આવે તો મામલો ગંભીર બની શકે છે.
આવો જ એક ચોંકાવનારો દાવો હાલમાં સામે આવ્યો છે. એક રિપોર્ટમાં પાકિસ્તાન સાથે જોડાયેલા હોવાનું કહેવાતા ‘ધ ગ્રાઉન્ડ વાયર’ (TGW) નામના ડિજિટલ નેટવર્કનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. દાવા પ્રમાણે આ નેટવર્ક સોશિયલ મીડિયા મારફતે ભારતીય યુવાનો, ખાસ કરીને નોકરીની શોધમાં રહેલા યુવાઓને નિશાન બનાવતું હતું.
રિપોર્ટમાં એવો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે યુવાનોને શરૂઆતમાં પત્રકારત્વ, કન્ટેન્ટ રાઇટિંગ, સોશિયલ મીડિયા અને પેઇડ અસાઇનમેન્ટ જેવી સામાન્ય લાગતી તકો બતાવવામાં આવતી હતી. ત્યારબાદ તેમની પાસેથી ચોક્કસ પ્રકારનું કન્ટેન્ટ તૈયાર કરાવવાનો પ્રયાસ થતો હતો.
જોકે, આવા દાવાઓને સમજતી વખતે એ બાબત ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે કે કોઈ વ્યક્તિએ ફક્ત સોશિયલ મીડિયા પર કામ કર્યું હોય અથવા કોઈ ડિજિટલ નેટવર્ક સાથે સંપર્ક કર્યો હોય એટલે તે દેશવિરોધી પ્રવૃત્તિમાં સામેલ હતો એવું આપમેળે સાબિત થતું નથી. આવા આરોપો અંગે તપાસ અને સત્તાવાર પુરાવા મહત્વપૂર્ણ રહે છે.
Instagram પર નોકરીની જાહેરાતથી શરૂ થતો સંપર્ક
રિપોર્ટ મુજબ આ કથિત નેટવર્કની ભરતી પ્રક્રિયા સોશિયલ મીડિયા પરથી શરૂ થતી હતી. ખાસ કરીને Instagram પર પત્રકારત્વ, ડિજિટલ મીડિયા અને પેઇડ અસાઇનમેન્ટ સાથે જોડાયેલી તકોની જાહેરાતો મૂકવામાં આવતી હોવાનો દાવો છે.
આ પ્રકારની જાહેરાતો યુવાનોને સ્વાભાવિક રીતે આકર્ષી શકે છે. ખાસ કરીને પત્રકારત્વનો અભ્યાસ કરેલા અથવા સોશિયલ મીડિયા પર કામ કરવાનો અનુભવ ધરાવતા યુવાઓ માટે ઘરેથી કામ, ફ્રીલાન્સ અસાઇનમેન્ટ અથવા સારા પૈસાની ઓફર રસપ્રદ બની શકે છે.
રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આવા ઉમેદવારો શરૂઆતમાં સામાન્ય કામ સમજતા હતા. રસ ધરાવનાર વ્યક્તિનો પછી Instagramથી આગળનો સંપર્ક WhatsApp દ્વારા કરવામાં આવતો હતો.
આ પ્રક્રિયા સોશિયલ મીડિયા આધારિત ભરતીની એક મહત્વની ખાસિયત તરફ પણ ધ્યાન દોરે છે—શરૂઆતમાં સંપર્ક સામાન્ય અને વ્યવસાયિક લાગે છે, પરંતુ આગળ જઈને વ્યક્તિને કયા પ્રકારના કામ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે તે મહત્વનું બની જાય છે.
22થી 26 વર્ષના યુવાનોને ટાર્ગેટ કરવાનો દાવો
સામે આવેલા અહેવાલ મુજબ આ કથિત ભરતી પ્રક્રિયામાં ખાસ કરીને યુવા ભારતીયોને નિશાન બનાવવામાં આવતા હતા. તેમાં પત્રકારત્વના વિદ્યાર્થીઓ અથવા ગ્રેજ્યુએટ્સ, વ્લોગર્સ અને સોશિયલ મીડિયા કન્ટેન્ટ બનાવવાનો અનુભવ ધરાવતા લોકોનો સમાવેશ થતો હોવાનું કહેવાય છે.
કેટલાક ભરતી થયેલા લોકોની ઉંમર 22થી 26 વર્ષની વચ્ચે હોવાનું રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે.
આ ઉંમરના યુવાનોમાં કરિયર શરૂ કરવાની ઉતાવળ, ફ્રીલાન્સ કામની શોધ અને ડિજિટલ ક્ષેત્રમાં ઝડપથી આગળ વધવાની ઇચ્છા સામાન્ય છે. તેથી સોશિયલ મીડિયા પર મળતી આકર્ષક નોકરીની ઓફર અંગે પૂરતી તપાસ કર્યા વિના વિશ્વાસ કરવો જોખમી બની શકે છે.
અહીં ખાસ ધ્યાન આપવા જેવી બાબત એ છે કે કોઈ વ્યક્તિ યુવાન છે અથવા નોકરી શોધી રહ્યો છે એટલા માટે તેને શંકાસ્પદ માનવું યોગ્ય નથી. મુદ્દો એ છે કે અજાણ્યા ડિજિટલ નેટવર્કમાંથી મળતી નોકરીની ઓફરની વિશ્વસનીયતા કેવી રીતે ચકાસવી.
WhatsApp દ્વારા આગળ વધતો સંપર્ક
રિપોર્ટ મુજબ Instagram પર રસ દાખવનારા ઉમેદવારોનો WhatsApp દ્વારા સંપર્ક કરવામાં આવતો હતો. ભારતીય મોબાઇલ નંબર મારફતે વાતચીત થતી હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
WhatsApp પર વાતચીત શરૂ થયા બાદ ઉમેદવારને અસાઇનમેન્ટ અથવા અન્ય કામ આપવામાં આવતું હોવાનું કહેવાય છે. આવા કિસ્સામાં શરૂઆતમાં આપવામાં આવતું કામ સામાન્ય મીડિયા અથવા કન્ટેન્ટ સંબંધિત હોઈ શકે છે.
આ પદ્ધતિને કારણે ઉમેદવારને તરત જ કોઈ અસામાન્ય બાબતનો અહેસાસ ન થાય તેવી શક્યતા રહે છે. પરંતુ કોઈપણ નોકરી માટે કંપનીનું સત્તાવાર નામ, ઓફિસનું સરનામું, કાયદેસર નોંધણી, સત્તાવાર ઈમેલ અને જવાબદાર વ્યક્તિની ઓળખ જેવી બાબતોની ચકાસણી કરવી જરૂરી છે.
એક વ્યક્તિમાંથી બીજા વ્યક્તિ સુધી ભરતી?
આ કથિત નેટવર્ક અંગેના દાવાઓમાં વધુ એક મહત્વની વાત સામે આવી છે. રિપોર્ટ અનુસાર, અગાઉ સંપર્કમાં આવેલા અથવા ભરતી થયેલા કેટલાક લોકો નવા લોકોને જોડવામાં મદદ કરતા હતા.
આવી વ્યવસ્થાને સામાન્ય ભાષામાં referral-based recruitment કહી શકાય. જોકે, જો કોઈ નેટવર્કનો હેતુ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે લોકો જોડવાનો હોય, તો આવી પદ્ધતિ ઝડપથી તેનો વિસ્તાર વધારવામાં મદદ કરી શકે છે.
પરંતુ અહીં પણ વ્યક્તિગત ભૂમિકા અંગે કોઈ નિષ્કર્ષ કાઢતા પહેલાં ચોક્કસ પુરાવાની જરૂર રહે છે. કોઈ વ્યક્તિએ અન્ય વ્યક્તિને નોકરીની માહિતી મોકલી હોય એટલા પરથી તેની પાછળનો હેતુ શું હતો તે નક્કી કરી શકાય નહીં.
પત્રકારત્વની નોકરીનો ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ શકે?
ડિજિટલ યુગમાં પત્રકારત્વનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલાયું છે. હવે સમાચાર વેબસાઇટ, સોશિયલ મીડિયા પેજ, YouTube ચેનલ અને independent digital media માટે કન્ટેન્ટ બનાવનારા લોકોની સંખ્યા વધી રહી છે.
આ કારણે ‘content writer’, ‘social media journalist’, ‘video editor’, ‘researcher’ અથવા ‘digital reporter’ જેવી નોકરીઓની ઓફર દ્વારા યુવાનો સુધી પહોંચવું પ્રમાણમાં સરળ બની શકે છે.
જો કોઈ સંગઠન પોતાની સાચી ઓળખ છુપાવીને આવા કામના નામે લોકો પાસેથી ચોક્કસ પ્રકારનું કન્ટેન્ટ તૈયાર કરાવે, તો તે અલગ બાબત છે અને તેની તપાસ જરૂરી બને છે.
આવા કિસ્સામાં યુવાનોએ માત્ર મળતી ફી અથવા અસાઇનમેન્ટ જોઈને નિર્ણય ન લેવો જોઈએ. કામ પાછળની સંસ્થા અને તેનો હેતુ સમજવો પણ એટલો જ જરૂરી છે.
સરકારવિરોધી અને ભારતવિરોધી નેરેટિવનો આરોપ
‘ધ ગ્રાઉન્ડ વાયર’ અંગેના અહેવાલમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ નેટવર્કનો ઉપયોગ ભારત સરકાર અને ભારત સંબંધિત ચોક્કસ મુદ્દાઓ પર વિરોધી નેરેટિવને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે થતો હતો.
અહીં ‘સરકારવિરોધી’ અને ‘ભારતવિરોધી’ જેવા શબ્દોમાં તફાવત સમજવો જરૂરી છે. લોકશાહી વ્યવસ્થામાં સરકારની નીતિઓની ટીકા કરવી અથવા સરકાર સાથે અસહમત અભિપ્રાય વ્યક્ત કરવો પોતે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ નથી.
સવાલ ત્યારે ઊભો થાય છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અથવા નેટવર્ક પાછળથી ખોટી માહિતી, છેતરપિંડી, ગુપ્ત પ્રચાર અથવા અન્ય ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ માટે સંગઠિત રીતે લોકોને ઉપયોગમાં લેવાનો પ્રયાસ કરે. આવા આરોપોની પુષ્ટિ માટે વિશ્વસનીય તપાસ અને પુરાવા જરૂરી છે.
Gen-Z માટે આ મામલો કેમ મહત્વનો છે?
આ સમગ્ર મામલો યુવાનો માટે એક મોટો ડિજિટલ સેફ્ટી પાઠ પણ આપે છે.
આજકાલ Instagram અને અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર ‘Work from Home’, ‘Paid Internship’, ‘Media Job’, ‘Freelance Journalist’ અને ‘Content Creator’ જેવી અસંખ્ય જાહેરાતો જોવા મળે છે.
દરેક ઓફર ખોટી નથી. પરંતુ જો કોઈ અજાણી વ્યક્તિ સીધા DMમાં નોકરી આપે, પછી WhatsApp પર લઈ જાય અને ઝડપથી વ્યક્તિગત માહિતી અથવા સંવેદનશીલ કામ માંગે, તો સાવચેત રહેવું જરૂરી છે.
ખાસ કરીને નીચેની બાબતો ચકાસવી જોઈએ:
- કંપની અથવા સંસ્થાની સત્તાવાર વેબસાઇટ છે કે નહીં.
- સત્તાવાર ઈમેલ આઈડી પરથી સંપર્ક થાય છે કે નહીં.
- કંપનીની નોંધણી અને વાસ્તવિક ઓફિસની વિગતો મળે છે કે નહીં.
- નોકરીનું કામ સ્પષ્ટ રીતે લખવામાં આવ્યું છે કે નહીં.
- બેંક વિગતો, OTP અથવા અન્ય સંવેદનશીલ માહિતી તો માંગવામાં આવતી નથી ને?
- કામ માટે પહેલા પૈસા જમા કરાવવાનું કહેવામાં આવે છે કે નહીં.
- અસાઇનમેન્ટના નામે શંકાસ્પદ અથવા ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ તો કરાવવામાં આવતી નથી ને?
સોશિયલ મીડિયા પર મળતી દરેક નોકરી સાચી નથી
ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર નોકરીની તક મળવી આજના યુવાનો માટે સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. પરંતુ સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ વ્યક્તિ કે પેજ પ્રોફેશનલ દેખાય એટલે તે વિશ્વસનીય છે એવું જરૂરી નથી.
પ્રોફાઇલમાં હજારો ફોલોઅર્સ હોય, સુંદર ગ્રાફિક્સ હોય અથવા ‘મीडिया હાઉસ’ જેવું નામ હોય છતાં તેની પાછળની વાસ્તવિક સંસ્થા અલગ હોઈ શકે છે.
આથી કોઈપણ ઓફર સ્વીકારતા પહેલાં સ્વતંત્ર રીતે માહિતી ચકાસવી જોઈએ. જો કામની પ્રકૃતિ સમજાતી ન હોય અથવા વારંવાર કોઈ ચોક્કસ રાજકીય/સામાજિક નેરેટિવને પ્રોત્સાહન આપવા માટે દબાણ કરવામાં આવે, તો વ્યક્તિએ સાવચેત રહેવું જોઈએ.
તપાસ એજન્સીઓ માટે પણ ડિજિટલ નેટવર્ક મોટો પડકાર
આ પ્રકારના કથિત નેટવર્કની તપાસ પરંપરાગત સંગઠન કરતાં વધુ મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. કારણ કે સંપર્ક Instagram DM, WhatsApp, ઈમેલ અને અન્ય ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા થાય છે.
કેટલાક કિસ્સામાં વ્યક્તિને સામેની વ્યક્તિની વાસ્તવિક ઓળખ પણ ખબર હોતી નથી. નકલી નામ, સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ અને અલગ-અલગ મોબાઇલ નંબરનો ઉપયોગ તપાસને વધુ મુશ્કેલ બનાવી શકે છે.
જો કોઈ વિદેશી સંગઠન અથવા એજન્સી સાથે કનેક્શનનો આરોપ હોય તો ડિજિટલ પુરાવા, નાણાકીય વ્યવહાર, સંચારના રેકોર્ડ અને સંસ્થાકીય સંબંધોની તપાસ જરૂરી બની શકે છે.
યુવાનો માટે સૌથી મોટો સંદેશ
આ આખા મામલામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે સોશિયલ મીડિયા પર મળતી નોકરી અથવા કમાણીની ઓફરને આંખ બંધ કરીને સ્વીકારવી નહીં.
નોકરીની જરૂરિયાત અને ઝડપી કમાણીની લાલચનો કોઈ ગેરકાયદેસર નેટવર્ક દ્વારા ઉપયોગ કરવામાં આવે તેવી શક્યતા હોય છે. તેથી અજાણી સંસ્થા સાથે કામ શરૂ કરતાં પહેલાં તેની ઓળખ અને કામની પ્રકૃતિની ચકાસણી કરવી જરૂરી છે.
સાથે જ, કોઈ વ્યક્તિ માત્ર કોઈ શંકાસ્પદ સંસ્થાની જાહેરાત જોઈ છે અથવા શરૂઆતમાં સામાન્ય ફ્રીલાન્સ કામ સ્વીકાર્યું છે એટલા આધારે તેને દેશવિરોધી પ્રવૃત્તિમાં સામેલ ગણવું યોગ્ય નથી. વ્યક્તિની ભૂમિકા અને ઈરાદા અંગે નિર્ણય પુરાવા અને સત્તાવાર તપાસના આધારે જ થવો જોઈએ.
મામલો હજુ કેટલો સ્પષ્ટ છે?
‘ધ ગ્રાઉન્ડ વાયર’ અંગે સામે આવેલા દાવાઓએ સોશિયલ મીડિયા મારફતે થતી ભરતી અને ડિજિટલ પ્રભાવના પ્રયાસો અંગે ચર્ચા જરૂર વધારી છે. પરંતુ આવા ગંભીર આરોપોમાં દરેક દાવાની સ્વતંત્ર અને સત્તાવાર પુષ્ટિ મહત્વપૂર્ણ છે.
ખાસ કરીને કોઈ વિદેશી ગુપ્તચર એજન્સી સાથે સીધો સંબંધ, ચોક્કસ વ્યક્તિઓની સંડોવણી અથવા કોઈ કથિત નેટવર્કની સંપૂર્ણ કામગીરી અંગે અંતિમ નિષ્કર્ષ સત્તાવાર તપાસ અને વિશ્વસનીય પુરાવા વિના કાઢવો યોગ્ય નથી.
હાલ માટે આ મામલો એટલું ચોક્કસપણે સમજાવે છે કે ડિજિટલ યુગમાં નોકરીની શોધ અને સોશિયલ મીડિયા વચ્ચેનું અંતર લગભગ ખતમ થઈ ગયું છે, અને આ તક સાથે જોખમ પણ જોડાયેલા છે. યુવાનો માટે સાવચેતી, સંસ્થાની ચકાસણી અને શંકાસ્પદ કામથી દૂર રહેવું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
