“આજે જમવામાં શું બનાવવું?” નક્કી કરવામાં જ નીકળી જાય છે ઘણો સમય, ભારતીય મહિલાઓ રોજ સાડા 3 કલાક રસોડામાં
“આજે જમવામાં શું બનાવવું?” ઘરનો આ સવાલ સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ તેનો જવાબ શોધવાથી લઈને રસોડામાં કામ પૂરું કરવા સુધીનો સમય ઘણો લાંબો હોય છે. ભારતમાં રસોઈ માત્ર પેટ ભરવા માટેનું કામ નથી. ખાસ કરીને ઘરની મહિલાઓ માટે તે રોજિંદી જવાબદારીનો મોટો હિસ્સો છે. સવારે નાસ્તાથી શરૂ થતી આ પ્રક્રિયા બપોરના જમણ અને રાતના ડિનર સુધી ચાલતી રહે છે.
ભારતમાં ખાવાનું બનાવતા લોકો દરરોજ સરેરાશ લગભગ 200 મિનિટ એટલે કે 3 કલાક 20 મિનિટ જેટલો સમય રસોઈ સંબંધિત કામમાં વિતાવે છે. જોકે મહિલાઓ અને પુરુષોના આંકડામાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. રસોઈ બનાવતી ભારતીય મહિલાઓ દરરોજ સરેરાશ 209 મિનિટ એટલે કે લગભગ 3 કલાક 29 મિનિટ આ કામમાં આપે છે. બીજી તરફ પુરુષો માટે આ સમય માત્ર 87 મિનિટ એટલે કે 1 કલાક 27 મિનિટ જેટલો છે.
આ આંકડા માત્ર રસોડામાં પસાર થતા સમયની વાત નથી કરતા, પરંતુ ભારતીય ઘરોમાં કામની વહેંચણી કેવી રીતે થાય છે તેની પણ એક ઝલક આપે છે.
રસોઈમાં એટલો બધો સમય ક્યાં જાય છે?
રસોઈ બનાવવાનું કામ એટલે માત્ર ગેસ ચાલુ કરીને શાક બનાવવું એવું નથી. ભોજન તૈયાર કરવાની આખી પ્રક્રિયામાં અનેક નાના-મોટા કામ સામેલ હોય છે. શું બનાવવું તે નક્કી કરવું, શાકભાજી અને અન્ય સામગ્રી લાવવી, તેને ધોવી, સમારવી, લોટ બાંધવો, મસાલા તૈયાર કરવા, રસોઈ બનાવવી અને પછી રસોડું ગોઠવવું—આ બધું સમય લે છે.
ઘણા ઘરોમાં એક જ વ્યક્તિ આમાંથી મોટાભાગના કામ કરે છે. ખાસ કરીને ભારતીય પરિવારોમાં નાસ્તો, લંચ અને ડિનર માટે અલગ-અલગ વાનગીઓ બનાવવાની પરંપરા હોવાથી રસોડાનું કામ વધુ વધી શકે છે.
સવારે બાળકો અને પરિવારના સભ્યો માટે નાસ્તો બનાવવો, લંચ માટે ટિફિન તૈયાર કરવું અને પછી બપોરનું જમવાનું બનાવવું પડે છે. સાંજે ફરીથી ચા-નાસ્તો અને રાત્રિભોજનની તૈયારી શરૂ થઈ જાય છે. એટલે રસોઈ એક વખતનું કામ નહીં પરંતુ આખા દિવસમાં ફેલાયેલી પ્રક્રિયા બની જાય છે.
ભારતીય મહિલાઓ પર રસોઈની જવાબદારી વધુ
આંકડાઓમાં સૌથી નોંધપાત્ર બાબત મહિલાઓ અને પુરુષોની ભાગીદારી વચ્ચેનો તફાવત છે. એક દિવસ દરમિયાન ભારતની લગભગ 41 ટકા વસ્તી કોઈને કોઈ રીતે રસોઈ બનાવવાના કામમાં સામેલ થાય છે.
પરંતુ જ્યારે મહિલાઓ અને પુરુષોને અલગથી જોવામાં આવે છે ત્યારે મોટો તફાવત જોવા મળે છે. લગભગ 76.3 ટકા મહિલાઓ રસોઈ બનાવવાના કામમાં ભાગ લે છે, જ્યારે પુરુષોમાં આ પ્રમાણ માત્ર 6.2 ટકા જેટલું છે.
અર્થાત્, ઘણા ભારતીય પરિવારોમાં ભોજન બનાવવાની જવાબદારી હજુ પણ મુખ્યત્વે મહિલાઓની હોય છે. આ જ કારણ છે કે રસોઈમાં મહિલાઓનો સરેરાશ સમય પુરુષોની સરખામણીમાં ઘણો વધારે જોવા મળે છે.
આ પરિસ્થિતિને માત્ર “રસોઈ બનાવવામાં કેટલો સમય લાગે છે?” એવા સવાલથી જોવાને બદલે “ઘરમાં ખાવાની આખી વ્યવસ્થા કોણ સંભાળે છે?” એ સવાલથી જોવી વધુ યોગ્ય બને છે.
ગામડાં અને શહેરોમાં પણ તફાવત
રસોઈ માટે ફાળવવામાં આવતા સમયની વાત કરીએ તો ગ્રામ્ય અને શહેરી ભારત વચ્ચે પણ થોડો તફાવત જોવા મળે છે.
ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રસોઈ બનાવતી મહિલાઓ દરરોજ સરેરાશ 212 મિનિટ એટલે કે 3 કલાક 32 મિનિટ જેટલો સમય આપે છે. જ્યારે શહેરોમાં મહિલાઓનો સરેરાશ સમય 202 મિનિટ એટલે કે લગભગ 3 કલાક 22 મિનિટ છે.
પુરુષોમાં પણ આવો જ થોડો તફાવત જોવા મળે છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રસોઈ બનાવતા પુરુષો સરેરાશ 91 મિનિટ આપે છે, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં આ સમય લગભગ 83 મિનિટ છે.
ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રસોઈની પ્રક્રિયા સાથે અન્ય ઘરેલુ કામ પણ જોડાયેલા હોઈ શકે છે. બીજી તરફ શહેરોમાં સમય બચાવવા માટે તૈયાર સામગ્રી, ગેસ, મિક્સર, માઇક્રોવેવ, ડિલિવરી અને અન્ય સુવિધાઓનો ઉપયોગ થતો હોવાથી કેટલીક પ્રક્રિયાઓ ઝડપથી પૂરી થઈ શકે છે.
ભારતની સરખામણી બીજા દેશો સાથે કરીએ તો…
હવે જો ભારતના આંકડાઓને અન્ય દેશોની સ્થિતિ સાથે જોવામાં આવે તો તસવીર વધુ રસપ્રદ બને છે. જોકે અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે—બધા દેશોમાં આંકડા એક જ પ્રકારના કામ માટે એકસરખી રીતે એકત્રિત કરવામાં આવ્યા નથી. ક્યાંક માત્ર રસોઈનો સમય છે, તો ક્યાંક રસોઈ સાથે સફાઈ પણ સામેલ છે. તેથી આ આંકડાઓને સીધી સરખામણી તરીકે નહીં પરંતુ એક વ્યાપક તસવીર તરીકે જોવું યોગ્ય છે.
ભારતમાં રસોઈ બનાવતા લોકોનો સરેરાશ સમય લગભગ 200 મિનિટ છે. ચીનમાં ઘરેલુ કામ કરનારા લોકો માટે સરેરાશ સમય લગભગ 1 કલાક 59 મિનિટ છે. અમેરિકામાં રસોઈ અને રસોઈ પછીની સફાઈ માટેનો સમય લગભગ 43 મિનિટ છે. જ્યારે રશિયામાં રસોઈ તૈયાર કરવા અને ત્યારબાદ સફાઈ કરવામાં સરેરાશ લગભગ 177 મિનિટનો સમય જોવા મળે છે.
આ તફાવત પાછળ માત્ર દેશની સંસ્કૃતિ જવાબદાર નથી. પરિવારનું કદ, ખાવાની આદતો, ઘરમાં કામનું વિતરણ, ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ, બહારનું ખાવાનું અને તૈયાર ભોજનની ઉપલબ્ધતા જેવી અનેક બાબતો પણ અસર કરે છે.
ચીનમાં ઘરેલુ કામની તસવીર
ચીનના આંકડાઓમાં ઘરેલુ કામનો વ્યાપ માત્ર રસોઈ પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેમાં કપડાં ધોવા, સફાઈ, પાળતુ પ્રાણીઓની સંભાળ અને ઘરના અન્ય કામોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
ચીનમાં દરેક વ્યક્તિ સરેરાશ લગભગ 1 કલાક 17 મિનિટ ઘરેલુ કામ કરે છે. પરંતુ જે લોકો ખરેખર ઘરેલુ કામમાં ભાગ લે છે, તેઓ સરેરાશ લગભગ 1 કલાક 59 મિનિટ આપે છે.
મહિલાઓના કુલ ઘરેલુ કામના સમયને જોવામાં આવે તો તે ઘણો વધારે છે. એટલે અહીં પણ ઘરનું કામ પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્ચે સમાન રીતે વહેંચાયેલું છે એવું કહી શકાય નહીં.
આ ઉદાહરણ બતાવે છે કે રસોઈ અને ઘરકામનો સમય દેશ પ્રમાણે બદલાય છે, પરંતુ કામની જવાબદારીમાં લિંગ આધારિત તફાવત અનેક સમાજોમાં જોવા મળે છે.
અમેરિકામાં રસોઈનો સમય કેમ અલગ છે?
અમેરિકાની સ્થિતિ ભારતથી ઘણી અલગ છે. 2025ના આંકડાઓ અનુસાર ત્યાં લોકો રસોઈ બનાવવા અને રસોઈ પછી સફાઈ કરવા માટે સરેરાશ લગભગ 43 મિનિટ રોજ ફાળવતા હતા.
અહીં છેલ્લા કેટલાક દાયકામાં પુરુષોની ભાગીદારીમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. લગભગ 20 વર્ષ પહેલાં અમેરિકન પુરુષો રસોઈ અને સફાઈ માટે દરરોજ આશરે 16 મિનિટ આપતા હતા. 2025માં આ સમય વધીને લગભગ 31 મિનિટ થયો.
મહિલાઓનો સમય હજુ પણ વધારે છે અને તેઓ આ કામમાં સરેરાશ લગભગ 55 મિનિટ આપે છે.
અમેરિકામાં પણ “આજે ડિનરમાં શું બનાવવું?” એવો સવાલ ઓછો મુશ્કેલ નથી. નોકરી, બાળકોના અલગ-અલગ શેડ્યૂલ, પરિવારના સભ્યોની અલગ ખાવાની પસંદગી અને વધતી ખાદ્ય કિંમતોને કારણે ડિનર નક્કી કરવું ઘણા પરિવારો માટે રોજિંદો પડકાર બની શકે છે.
એક રિપોર્ટ મુજબ, લગભગ 80 ટકા અમેરિકનો સાંજે 4 વાગ્યા સુધી એ નક્કી કરી શકતા નથી કે રાત્રિભોજનમાં શું ખાવું છે. એટલે રસોઈનો પ્રશ્ન માત્ર ભારત પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની પાછળની પરિસ્થિતિ દરેક દેશમાં અલગ છે.
રશિયામાં રસોઈ અને સફાઈ બંનેનો સમય
રશિયામાં રસોઈ તૈયાર કરવા અને ત્યારબાદ સફાઈ કરવા માટે સરેરાશ લગભગ 177 મિનિટ એટલે કે લગભગ 3 કલાક જેટલો સમય જોવા મળે છે.
આ સમય અમેરિકાની સરખામણીમાં ઘણો વધારે છે. પરંતુ ભારત સાથે તેની સરખામણી કરતી વખતે સાવચેતી જરૂરી છે. તેનું કારણ એ છે કે ભારતમાં જણાવવામાં આવેલો આંકડો મુખ્યત્વે રસોઈ બનાવવાના સમયને દર્શાવે છે, જ્યારે રશિયાના આંકડામાં રસોઈ ઉપરાંત સફાઈનો સમય પણ સામેલ છે.
એટલે બંને દેશોમાં જીવનશૈલી અને ઘરેલુ કામની વાસ્તવિક તસવીર સમજવા માટે માત્ર એક આંકડો પૂરતો નથી.
ભારતીય ઘરોમાં રસોઈ માત્ર મહિલાનું કામ કેમ બની જાય છે?
ભારતમાં રસોઈ સાથે પરંપરા અને પરિવારની ભૂમિકા પણ જોડાયેલી છે. ઘણા ઘરોમાં વર્ષોથી એવી વ્યવસ્થા રહી છે કે ઘરની મહિલાઓ જ ભોજન બનાવે છે અને પરિવારના અન્ય સભ્યો અન્ય જવાબદારીઓ સંભાળે છે.
આ વ્યવસ્થા સમય સાથે ઘણી જગ્યાએ બદલાઈ રહી છે. શહેરોમાં પતિ-પત્ની બંને નોકરી કરતા હોય ત્યારે રસોઈ અને ઘરકામ વહેંચવાની જરૂરિયાત વધે છે. ઘણા યુવાનો પણ રસોઈ બનાવવાનું શીખી રહ્યા છે.
પરંતુ આ બદલાવ છતાં આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રસોઈ બનાવવાની દૈનિક જવાબદારીમાં મહિલાઓની ભાગીદારી પુરુષોની સરખામણીમાં હજુ પણ ઘણી વધારે છે.
રસોઈનો સમય સમજવો કેમ જરૂરી છે?
ઘરનું કામ ઘણીવાર “કામ” તરીકે ગણાતું નથી, કારણ કે તેના બદલામાં સીધી આવક મળતી નથી. પરંતુ દરરોજ ત્રણથી ચાર કલાક રસોઈ અને તેની તૈયારી પાછળ આપવાનો અર્થ એ છે કે વ્યક્તિના દિવસનો મોટો હિસ્સો આ કામમાં જાય છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ સવારે નાસ્તો બનાવે, પછી લંચ તૈયાર કરે, સાંજે ફરીથી રસોઈ કરે અને વચ્ચે રસોડું ગોઠવે, તો આખા દિવસમાં આ કામનો કુલ સમય નોંધપાત્ર બની જાય છે.
આ સમયનો સંબંધ માત્ર રસોઈ સાથે નથી. વ્યક્તિને આરામ, ઊંઘ, પોતાના માટેનો સમય, શિક્ષણ અથવા નોકરી માટે પણ સમય ફાળવવો પડે છે. તેથી ઘરેલુ કામના આંકડા સમાજમાં કામની વાસ્તવિક વહેંચણી સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
બદલાતી જીવનશૈલી સાથે શું બદલાઈ રહ્યું છે?
આજના સમયમાં ભારતીય રસોડામાં પણ મોટો બદલાવ આવ્યો છે. મિક્સર-ગ્રાઇન્ડર, પ્રેશર કૂકર, ફૂડ પ્રોસેસર, તૈયાર મસાલા અને અન્ય સાધનો રસોઈનો સમય ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
શહેરોમાં ઓનલાઈન ફૂડ ડિલિવરી અને તૈયાર ખોરાકની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે. તેમ છતાં, ઘણા પરિવારોમાં દિવસમાં બે કે ત્રણ વખત ઘરનું તાજું ભોજન બનાવવાની પરંપરા હજુ મજબૂત છે.
આ ઉપરાંત ભારતીય ભોજનમાં વાનગીઓની વિવિધતા પણ સમય વધારવાનું એક કારણ બની શકે છે. એક જ ભોજનમાં રોટલી, શાક, દાળ, ભાત, સલાડ અને બીજી વસ્તુઓ હોય તો દરેક માટે અલગ તૈયારી કરવી પડે છે.
આખરે આ આંકડાઓ શું કહે છે?
રસોઈના આ આંકડાઓ પાછળ એક મોટું સામાજિક ચિત્ર છુપાયેલું છે. ભારતમાં ભોજન બનાવવું રોજિંદી જરૂરિયાત હોવા છતાં તેની જવાબદારી સમાન રીતે વહેંચાયેલી નથી. રસોઈ બનાવતી મહિલાઓ સરેરાશ 209 મિનિટ એટલે કે લગભગ સાડા ત્રણ કલાક રોજ આ કામમાં આપે છે, જ્યારે પુરુષો માટે આ સમય 87 મિનિટ છે.
મહિલાઓની રસોઈમાં ભાગીદારી 76.3 ટકા અને પુરુષોની માત્ર 6.2 ટકા હોવાનો તફાવત પણ નોંધપાત્ર છે.
આ આંકડાઓ આપણને એક સામાન્ય પરંતુ મહત્વપૂર્ણ સવાલ પૂછવા મજબૂર કરે છે—ઘરમાં ભોજન તૈયાર થવા પાછળ જે સમય અને મહેનત લાગે છે, તેને આપણે ખરેખર કેટલી ગંભીરતાથી ગણીએ છીએ?
કારણ કે થાળીમાં તૈયાર ભોજન પહોંચે છે ત્યારે આપણને કદાચ માત્ર 20-30 મિનિટમાં ખાવાનું પૂરું થઈ જાય છે. પરંતુ એ જ ભોજન તૈયાર કરવા પાછળ કોઈ વ્યક્તિના દિવસના કેટલાય કલાકો ગયા હોય છે. ખાસ કરીને ભારતીય મહિલાઓ માટે રસોઈ માત્ર એક કામ નથી, પરંતુ રોજિંદા જીવનનો એવો ભાગ છે જે દિવસની શરૂઆતથી અંત સુધી તેમની સાથે રહે છે.
