એક સદી બાદ મળી બિલાડીની નવી પ્રજાતિ, બોલિવિયાના જંગલોમાં જોવા મળ્યું અનોખું ‘ટિલકાયો’
પ્રકૃતિની દુનિયા આજે પણ રહસ્યોથી ભરેલી છે. વૈજ્ઞાનિકો વર્ષોથી જંગલો, પહાડો અને દરિયાઈ વિસ્તારોમાં સંશોધન કરી રહ્યા છે, તેમ છતાં પૃથ્વી પર હજુ પણ એવી અનેક જીવસૃષ્ટિ છે જેની સંપૂર્ણ ઓળખ થઈ નથી. હવે દક્ષિણ અમેરિકાના બોલિવિયામાં થયેલી એક શોધે વૈજ્ઞાનિક જગતમાં ખાસ ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
બોલિવિયાના પહાડી અને વાદળોથી ઘેરાયેલા જંગલ વિસ્તારમાં બિલાડીની એક એવી પ્રજાતિ મળી આવી છે, જેને વૈજ્ઞાનિકોએ અત્યાર સુધી અલગ પ્રજાતિ તરીકે ઓળખી નહોતી. સંશોધકોએ આનુવંશિક તપાસ બાદ તેને નવી પ્રજાતિ તરીકે માન્યતા આપી છે. આ શોધને ખાસ એટલા માટે માનવામાં આવી રહી છે કારણ કે એક સદીથી વધુ સમય બાદ જીવતી બિલાડીની નવી પ્રજાતિનું ઔપચારિક રીતે નામકરણ અને વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
સ્થાનિક લોકો આ બિલાડીને ‘ટિલકાયો’ નામથી ઓળખે છે. વૈજ્ઞાનિક નામ તેને Leopardus tilcayo આપવામાં આવ્યું છે.
બોલિવિયાના વાદળોથી ઘેરાયેલા જંગલમાં મળી બિલાડી
આ નવી બિલાડી બોલિવિયાના યુંગાસ વિસ્તારમાં મળી આવી છે. યુંગાસ એક પર્વતીય પ્રદેશ છે, જ્યાં ઊંચાઈને કારણે જંગલનો મોટો ભાગ ઘણી વખત વાદળોથી ઢંકાયેલો રહે છે. અહીંનું વાતાવરણ ભેજવાળું છે અને જંગલોમાં વિવિધ પ્રકારના છોડ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે.
આ વિસ્તારમાં જોવા મળેલી ટિલકાયો સામાન્ય ઘરેલુ બિલાડી કરતાં પણ નાની છે. તેની લંબાઈ આશરે 46 સેન્ટિમીટર છે, જ્યારે તેનું વજન લગભગ 1.4 કિલોગ્રામ જેટલું છે.
તેના શરીર પર હળવા ભૂરા રંગનું રૂંવાટીદાર આવરણ છે અને તેના પર અનિયમિત આકારના ગોળાકાર નિશાન જોવા મળે છે. બહારથી જોવામાં આ બિલાડી દક્ષિણ અમેરિકામાં જોવા મળતી અન્ય ‘ટાઇગર કેટ’ જેવી જ લાગે છે. આ જ કારણસર લાંબા સમય સુધી તેને અલગ પ્રજાતિ તરીકે ઓળખવી મુશ્કેલ રહી.
દેખાવથી ઓળખવું મુશ્કેલ કેમ હતું?
વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા પ્રમાણે ટાઇગર કેટનો સમૂહ એવી પ્રજાતિઓથી બનેલો છે, જેને માત્ર દેખાવના આધારે એકબીજાથી અલગ કરવી મુશ્કેલ છે.
આ પ્રકારની પ્રજાતિઓને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘ક્રિપ્ટિક સ્પીસીઝ’ કહેવામાં આવે છે. એટલે કે, બે અલગ પ્રજાતિઓ દેખાવમાં લગભગ એકસરખી હોઈ શકે છે, પરંતુ તેમના જનીન એટલે કે ડીએનએમાં મહત્વપૂર્ણ તફાવત હોય છે.
આ બિલાડી સાથે પણ કંઈક આવું જ બન્યું હતું. શરૂઆતમાં સંશોધકોને લાગ્યું કે બોલિવિયામાં જોવા મળતી બિલાડી અન્ય ટાઇગર કેટ જેવી જ છે. પરંતુ જ્યારે તેના લક્ષણો અને આનુવંશિક માહિતીનો વધુ ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો ત્યારે એક અલગ જ કહાની સામે આવી.
ડીએનએ તપાસે ખોલ્યું મોટું રહસ્ય
નવી પ્રજાતિની ઓળખમાં સૌથી મહત્વની ભૂમિકા આનુવંશિક સંશોધનની રહી. સંશોધકોની ટીમે દક્ષિણ અમેરિકાના વિવિધ દેશોમાંથી કુલ 38 બિલાડીઓના નમૂનાઓનું ડીએનએ વિશ્લેષણ કર્યું. તેમાં મ્યુઝિયમમાં સાચવી રાખવામાં આવેલા આઠ નમૂનાઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો.
આ અભ્યાસ દરમિયાન સંશોધકોને જાણવા મળ્યું કે અત્યાર સુધી એક જ સમૂહ માનવામાં આવતી ટાઇગર કેટ વાસ્તવમાં આનુવંશિક રીતે અલગ અલગ પાંચ પ્રજાતિઓમાં વહેંચાયેલી છે.
બોલિવિયામાં મળેલી ટિલકાયોની આનુવંશિક વંશરેખા અન્ય ટાઇગર કેટથી આશરે 14 લાખ વર્ષ પહેલાં અલગ થઈ ગઈ હોવાનું સંશોધન દર્શાવે છે.
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, લાખો વર્ષ પહેલાં આ બિલાડીના પૂર્વજો અન્ય ટાઇગર કેટથી અલગ થયા અને સમય જતાં તેમની પોતાની અલગ આનુવંશિક ઓળખ વિકસતી ગઈ.
સ્થાનિક નામને જ વૈજ્ઞાનિક નામમાં સ્થાન
સ્થાનિક લોકો આ બિલાડીને ‘ટિલકાયો’ તરીકે ઓળખે છે. સંશોધકોએ પણ આ સ્થાનિક નામને જ વૈજ્ઞાનિક નામમાં સ્થાન આપ્યું છે.
તેનું વૈજ્ઞાનિક નામ Leopardus tilcayo રાખવામાં આવ્યું છે. કોઈ નવા પ્રાણીની ઓળખ થાય ત્યારે તેને વૈજ્ઞાનિક નામ આપવામાં આવે છે, જેથી દુનિયાભરના સંશોધકો માટે તેની ઓળખ એકસરખી રહે.
સ્થાનિક નામને જાળવી રાખવાથી આ શોધ સાથે ત્યાંના સ્થાનિક સમુદાય અને તેમના પરંપરાગત જ્ઞાનનો સંબંધ પણ દર્શાય છે.
આ બિલાડી શું ખાય છે?
નવી પ્રજાતિ વિશે હજુ ઘણી બાબતો વૈજ્ઞાનિકો માટે અજાણી છે. તેની જીવનશૈલી, પ્રજનન, વર્તન અને જંગલમાં તેની ચોક્કસ સંખ્યા વિશે પૂરતી માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.
સંશોધકોને મળેલા કેટલાક મળના નમૂનાઓમાં નાના ઉંદર જેવા પ્રાણીઓના અવશેષ મળ્યા હતા. તેના આધારે એવું માનવામાં આવે છે કે નાના સસ્તન પ્રાણીઓ તેના ખોરાકનો એક ભાગ હોઈ શકે છે.
કેમેરા ટ્રેપ દ્વારા લેવામાં આવેલા કેટલાક ફોટા અને રેકોર્ડ પરથી એવું પણ જાણવા મળ્યું છે કે આ બિલાડી રાત્રિના સમયે વધુ સક્રિય હોઈ શકે છે. જોકે, આ અંગે વધુ સંશોધનની જરૂર છે.
અત્યાર સુધી માત્ર બે જીવતી બિલાડીઓનો અભ્યાસ
આ શોધ સાથે જોડાયેલી સૌથી મોટી મર્યાદા એ છે કે સંશોધકો પાસે હાલમાં આ પ્રજાતિના બહુ ઓછા જીવંત નમૂનાઓની માહિતી છે.
સંશોધન ટીમે બે જીવતી બિલાડીઓનો સીધો અભ્યાસ કર્યો છે. આ ઉપરાંત જંગલમાં લગાવવામાં આવેલા કેમેરા ટ્રેપમાંથી થોડા રેકોર્ડ મળ્યા છે.
તેમાંથી એક નર બિલાડી આશરે 10 વર્ષનો છે. હાલમાં તે બોલિવિયાના એક વન્યજીવ અભયારણ્યમાં રહે છે. અગાઉ તેને સ્થાનિક પરિવારે પોતાના ઘરમાં રાખ્યો હતો.
આ નમૂનાઓ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ માત્ર આટલી ઓછી માહિતીના આધારે પ્રજાતિની સંપૂર્ણ જીવનશૈલી સમજવી મુશ્કેલ છે.
સંશોધકોને કેમ લાગ્યું કે આ અલગ પ્રાણી છે?
બોલિવિયામાં આ બિલાડીના લક્ષણો પર ધ્યાન આપતી વખતે સંશોધકોને એક વાત સતત ખટકતી હતી. તેની કેટલીક વિશેષતાઓ અન્ય ટાઇગર કેટના ઉપલબ્ધ વર્ણનો સાથે સંપૂર્ણ રીતે મેળ ખાતી નહોતી.
આ પ્રકારના અગાઉના વર્ણનોમાં મોટા ભાગે બ્રાઝિલમાં જોવા મળતી બિલાડીઓને આધાર બનાવવામાં આવી હતી. તેથી સંશોધકોના મનમાં સવાલ ઊભો થયો કે બોલિવિયામાં જોવા મળતી આ ટાઇગર કેટ ખરેખર કઈ પ્રજાતિની છે?
આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે ટીમે વધુ નમૂનાઓ એકત્ર કર્યા અને ત્યારબાદ આનુવંશિક અભ્યાસ શરૂ કર્યો. અંતે ડીએનએના તફાવતોએ સાબિત કર્યું કે આ માત્ર સામાન્ય ટાઇગર કેટ નથી.
પેરુમાં પણ મળી નવી પેટાપ્રજાતિ
આ જ સંશોધન દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોને પેરુના યુંગાસ વિસ્તારમાં પણ ટાઇગર કેટની એક નવી પેટાપ્રજાતિ મળી આવી.
તેને Leopardus tigrinus antisuyo નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ નામ પ્રાચીન ઇન્કા સામ્રાજ્યના ‘એન્ટિસુયુ’ નામના પ્રદેશ પરથી લેવામાં આવ્યું છે.
આ શોધ દર્શાવે છે કે દક્ષિણ અમેરિકાના પર્વતીય જંગલોમાં હજુ પણ બિલાડીઓની આનુવંશિક વિવિધતા અંગે ઘણું જાણવાનું બાકી છે.
નવી શોધ સાથે સંરક્ષણની ચિંતા પણ વધી
નવી પ્રજાતિ મળી આવવી વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ ખુશીની વાત છે, પરંતુ તેની સાથે એક ગંભીર ચિંતા પણ જોડાયેલી છે.
યુંગાસ વિસ્તારના જંગલો પર છેલ્લા કેટલાક સમયથી માનવીય પ્રવૃત્તિઓનું દબાણ વધી રહ્યું છે. જંગલોનો નાશ, ખેતી માટે જમીનનો વિસ્તાર, માનવસર્જિત આગ અને ખનન જેવી પ્રવૃત્તિઓ આ પર્યાવરણ માટે પડકાર બની રહી છે.
જો કોઈ પ્રજાતિનું નિવાસસ્થાન જ ઝડપથી ઘટતું જાય, તો તેની સંખ્યા ઓછી થવાનું જોખમ વધી શકે છે. ખાસ કરીને ટિલકાયો જેવી નવી ઓળખાયેલી પ્રજાતિ માટે આ ચિંતા વધુ મહત્વની છે, કારણ કે તેની કુલ સંખ્યા વિશે હાલમાં ખૂબ ઓછી માહિતી છે.
હવે સંરક્ષણ માટે વધુ ચોક્કસ માહિતી મળશે
ટાઇગર કેટને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રજાતિઓની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. અત્યાર સુધી ટાઇગર કેટના સમૂહને અલગ રીતે ગણવામાં આવતો હતો અને કેટલીક પ્રજાતિઓને જોખમગ્રસ્ત સ્થિતિમાં મૂકવામાં આવી છે.
હવે પાંચ અલગ આનુવંશિક વંશરેખાઓની ઓળખ થયા બાદ દરેકને અલગ રીતે જોવાની શક્યતા ઊભી થઈ છે.
સંશોધકોએ પોતાના તારણો IUCN સાથે પણ શેર કર્યા છે. આગામી મૂલ્યાંકનમાં જો દરેક વંશરેખાની સ્થિતિ અલગથી જોવામાં આવશે, તો ટિલકાયો જેવી પ્રજાતિ સામે રહેલા વાસ્તવિક જોખમનું વધુ ચોક્કસ ચિત્ર મળી શકે છે.
‘હજુ ઘણું શોધવાનું બાકી છે’
આ શોધ માત્ર એક નવી બિલાડીની પ્રજાતિ મળવાની ઘટના નથી. તે આપણને પૃથ્વીની જૈવવિવિધતા વિશે પણ મહત્વનો સંદેશ આપે છે.
વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે દુનિયાના અનેક જંગલો અને દૂરના વિસ્તારોમાં એવી ઘણી પ્રજાતિઓ હોઈ શકે છે, જેની હજુ સુધી ઓળખ થઈ નથી. સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે કેટલીક પ્રજાતિઓની ઓળખ થાય તે પહેલાં જ તેમનું નિવાસસ્થાન નષ્ટ થઈ શકે છે.
બોલિવિયાની ટિલકાયો તેની એક રસપ્રદ ઉદાહરણ છે. એક તરફ વૈજ્ઞાનિકોને લાખો વર્ષથી અલગ રીતે વિકસતી આવેલી બિલાડીની પ્રજાતિ મળી છે, તો બીજી તરફ તેના અસ્તિત્વ સામે જંગલો પર વધતું દબાણ પણ દેખાઈ રહ્યું છે.
આ શોધ કદાચ આપણને એ યાદ અપાવે છે કે પૃથ્વી પર હજુ પણ પ્રકૃતિના અનેક રહસ્યો છુપાયેલા છે. જંગલો અને કુદરતી નિવાસસ્થાનોનું રક્ષણ માત્ર જાણીતા પ્રાણીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ હજુ સુધી માનવજાતની નજરથી અજાણી રહેલી પ્રજાતિઓ માટે પણ જરૂરી છે.
