શું યુરોપ યુદ્ધની તૈયારી કરી રહ્યું છે? રશિયાના વધતા ખતરા વચ્ચે મેક્રોને કેમ આપી ચેતવણી?
યુરોપમાં અત્યારે એક અલગ પ્રકારની સુરક્ષા ચિંતા જોવા મળી રહી છે. અહીં વાત માત્ર ટેન્ક, મિસાઇલ કે સૈનિકોની સરહદ પર તૈનાતીની નથી. સાયબર હુમલા, ડ્રોન, જાસૂસી, તોડફોડ, ખોટી માહિતી અને મહત્વપૂર્ણ માળખાઓને નિશાન બનાવવાની ઘટનાઓએ યુરોપિયન દેશોની ચિંતા વધારી છે.
ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોને 18 સપ્ટેમ્બરે યુરોપ સામે વધી રહેલા રશિયન ‘હાઇબ્રિડ થ્રેટ’ અંગે ચેતવણી આપી હતી. રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ સાથે બેઠક બાદ મેક્રોને કહ્યું કે ફ્રાન્સ અને યુરોપ સામે આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓમાં તાજેતરના અઠવાડિયામાં વધારો થયો છે. તેમણે મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સંવેદનશીલ રક્ષા તથા ટેક્નોલોજી સ્થળોની સુરક્ષા માટે નવી યોજના તૈયાર કરવાનો આદેશ પણ આપ્યો છે.
પરંતુ સવાલ એ છે કે શું આનો અર્થ યુરોપ અને રશિયા વચ્ચે સીધા યુદ્ધનો ખતરો ઊભો થયો છે? હાલના સંકેતોને જોતા યુરોપની તૈયારીઓને સીધા યુદ્ધની જાહેરાત તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. હાલમાં મુખ્ય ચિંતા એવા હુમલાઓની છે જે યુદ્ધની સીમા સુધી પહોંચ્યા વિના દેશની સુરક્ષા અને અર્થતંત્રને અસર કરી શકે.
મેક્રોને કેમ કહ્યું કે હુમલો થાય તો પહેલેથી ખબર નહીં પડે?
મેક્રોનની સૌથી ચર્ચિત ટિપ્પણી એ હતી કે જો ક્યારેક યુરોપ પર સીધો ભૌતિક હુમલો થાય તો દેશોને તેની અગાઉથી ચેતવણી મળે તે જરૂરી નથી.
આ નિવેદન પાછળ યુરોપમાં સામે આવી રહેલી કેટલીક ઘટનાઓનો સંદર્ભ છે. મેક્રોને જર્મનીના લાઇપઝિગ એરપોર્ટ સાથે જોડાયેલી ઓગસ્ટની એક ઘટનાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. અહેવાલો અનુસાર, વિસ્ફોટક ભરેલા ડ્રોન સાથે જોડાયેલા આ કિસ્સામાં રશિયન મિલિટરી ઇન્ટેલિજન્સ એટલે કે GRU સાથે સંભવિત કડીની તપાસ થઈ રહી છે. જોકે આવી ઘટનાઓ અંગે તપાસ અને આરોપ વચ્ચેનો તફાવત જાળવવો મહત્વપૂર્ણ છે.
મેક્રોનનું કહેવું છે કે ડ્રોન અને અન્ય હાઇબ્રિડ પ્રવૃત્તિઓને માત્ર અલગ-અલગ ઘટનાઓ તરીકે જોવાને બદલે યુરોપની સમગ્ર સુરક્ષા વ્યવસ્થાના સંદર્ભમાં જોવાની જરૂર છે.
‘હાઇબ્રિડ વોર’ એટલે ખરેખર શું?
‘હાઇબ્રિડ થ્રેટ’ શબ્દ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં યુરોપની સુરક્ષા ચર્ચામાં વધુ જોવા મળે છે. સામાન્ય યુદ્ધમાં સૈનિકો, ટેન્ક, વિમાનો અને મિસાઇલનો સીધો ઉપયોગ થાય છે. હાઇબ્રિડ પદ્ધતિમાં હુમલો ઘણી વખત એટલો સ્પષ્ટ નથી હોતો.
ઉદાહરણ તરીકે કોઈ દેશના મહત્વપૂર્ણ સરકારી નેટવર્ક પર સાયબર હુમલો થાય, રેલવે વ્યવસ્થામાં વિક્ષેપ પડે, ઊર્જા પુરવઠાને અસર થાય, સંવેદનશીલ સ્થળોની જાસૂસી માટે ડ્રોનનો ઉપયોગ થાય અથવા સોશિયલ મીડિયા મારફતે ખોટી માહિતી ફેલાવવામાં આવે તો દેશની વ્યવસ્થાને નુકસાન થઈ શકે છે.
આ પ્રકારની કાર્યવાહીનો હેતુ સીધો સૈન્ય હુમલો કર્યા વગર વિરોધી દેશ પર દબાણ ઊભું કરવાનો હોઈ શકે છે. યુરોપિયન સરકારો ખાસ કરીને આ ‘ગ્રે ઝોન’ને લઈને ચિંતિત છે.
ડ્રોનને લઈને કેમ વધી રહી છે ચિંતા?
ડ્રોન હવે માત્ર યુદ્ધના મેદાન સુધી મર્યાદિત રહ્યા નથી. ઓછા ખર્ચે ઉપલબ્ધ ડ્રોનનો ઉપયોગ દેખરેખ, જાસૂસી અથવા સંવેદનશીલ સ્થળોની આસપાસની ગતિવિધિઓ જાણવા માટે પણ થઈ શકે છે.
યુરોપના અલગ-અલગ દેશોમાં ડ્રોન સંબંધિત ઘટનાઓ સામે આવી રહી છે. કેટલીક ઘટનાઓમાં રશિયાની સંડોવણીના આરોપ લગાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે અન્ય કેસોમાં તપાસ હજુ ચાલી રહી છે.
આ કારણે એરપોર્ટ, સૈન્ય મથકો, વીજળીના પ્લાન્ટ, રેલવે અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સુરક્ષા અંગે ચર્ચા વધી છે. ફ્રાન્સે પણ હવે સંવેદનશીલ રક્ષા અને ટેક્નોલોજી સ્થળોને સંભવિત ડ્રોન તથા સાયબર હુમલાથી સુરક્ષિત કરવા માટે આયોજન શરૂ કર્યું છે.
સાયબર હુમલો પણ બની શકે છે મોટો ખતરો
આજના સમયમાં કોઈ દેશને નુકસાન પહોંચાડવા માટે સરહદ પારથી સૈનિકો મોકલવાની જરૂર નથી. જો કોઈ હેકર જૂથ વીજળી, બેન્કિંગ, હોસ્પિટલ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન અથવા પરિવહન સાથે જોડાયેલી સિસ્ટમને નિશાન બનાવે તો સામાન્ય લોકોના જીવન પર તેની સીધી અસર પડી શકે છે.
બ્રિટનની 2026ની સરકારી પબ્લિક સર્વેમાં 42 ટકા લોકોનું માનવું હતું કે આગામી બે વર્ષમાં તેમના સ્થાનિક વિસ્તારમાં મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને અસર કરતો સાયબર હુમલો થવાની શક્યતા છે. આ સર્વેમાં 10,791 બ્રિટિશ પુખ્ત વયના લોકો સામેલ હતા.
આ આંકડો એ બતાવે છે કે યુરોપમાં સુરક્ષા અંગેની ચિંતા માત્ર સરકારો સુધી મર્યાદિત નથી રહી. સામાન્ય લોકો પણ સાયબર હુમલા અને અન્ય મોટા સંકટોની સંભાવનાને ગંભીરતાથી જોવા લાગ્યા છે.
બ્રિટનમાં પણ યુદ્ધને લઈને ચિંતા વધી
યુકે સરકારના 2026ના સર્વેમાં 28 ટકા લોકોએ કહ્યું કે આગામી બે વર્ષમાં તેમના સ્થાનિક વિસ્તારમાં યુદ્ધની અસર થવાની શક્યતા છે. 2025માં આ આંકડો 19 ટકા હતો.
અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે. આ આંકડો યુદ્ધ ખરેખર થવાનું કોઈ આગાહી કરતો નથી. તે માત્ર લોકોની ધારણા અને જોખમ અંગેની તેમની સમજ દર્શાવે છે. સર્વેમાં યુદ્ધ ઉપરાંત આતંકવાદી હુમલા, સાયબર હુમલા, વીજળીનો લાંબો વિક્ષેપ અને અન્ય સંભવિત સંકટો અંગે પણ પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા હતા.
અર્થાત્ યુરોપમાં સરકારો જે તૈયારી કરી રહી છે તેને માત્ર રશિયા સાથેના યુદ્ધના સંદર્ભમાં જોવું યોગ્ય નથી. તેનો એક ભાગ વ્યાપક ‘નેશનલ રેઝિલિયન્સ’ એટલે કે મોટા સંકટ સમયે દેશની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવાની ક્ષમતા વધારવાનો પણ છે.
શું રશિયા-નાટો વચ્ચે સીધું યુદ્ધ થવાનું છે?
હાલમાં યુરોપિયન દેશોની વધતી તૈયારીઓનો અર્થ એવો નથી કે રશિયા તરત જ નાટોના કોઈ દેશ પર પરંપરાગત સૈન્ય હુમલો કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.
પરંતુ યુરોપિયન દેશો રશિયા સાથે જોડાયેલા સંભવિત જોખમોને વધુ ગંભીરતાથી લઈ રહ્યા છે. યુક્રેન યુદ્ધને કારણે રશિયા અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચેનો તણાવ પહેલેથી જ ઊંચો છે. આ સ્થિતિમાં કોઈ ડ્રોન ઘટના, સાયબર હુમલો અથવા તોડફોડ જેવી ઘટના ઝડપથી રાજદ્વારી અને સુરક્ષા સંકટનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે.
નાટો સંધિનું આર્ટિકલ 5 સભ્ય દેશ સામેના સશસ્ત્ર હુમલાને સમગ્ર ગઠબંધન માટે ગંભીર બાબત બનાવે છે. જોકે તેનો અર્થ દરેક પરિસ્થિતિમાં આપમેળે એકસરખી સૈન્ય કાર્યવાહી થવી એવો નથી.
યુરોપ હવે પોતાની સુરક્ષા કેવી રીતે મજબૂત કરી રહ્યું છે?
યુરોપિયન દેશો હવે માત્ર સૈન્ય શક્તિ વધારવા પર જ ધ્યાન આપી રહ્યા નથી. મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સુરક્ષા, સાયબર ડિફેન્સ, ડ્રોન વિરોધી વ્યવસ્થા, ગુપ્તચર માહિતીનું આદાન-પ્રદાન અને સામાન્ય નાગરિકોની આપત્તિ માટેની તૈયારી પર પણ ભાર મૂકાઈ રહ્યો છે.
યુરોપિયન કમિશન પ્રમુખ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેને પણ ડ્રોન ઘટનાઓ, તોડફોડ અને સાયબર હુમલાઓ સામે સંયુક્ત યુરોપિયન પ્રતિસાદ માટે ‘કાઉન્ટર-હાઇબ્રિડ’ વ્યવસ્થા અંગે વાત કરી છે. તેનો હેતુ એવા જોખમો સામે ઝડપી સંકલન ઊભું કરવાનો છે જે પરંપરાગત સશસ્ત્ર હુમલાની સ્પષ્ટ સીમા સુધી પહોંચતા નથી.
આથી યુરોપની હાલની દિશા માત્ર ‘યુદ્ધ માટે તૈયારી’ કરવાની નથી, પરંતુ કોઈપણ મોટા સુરક્ષા સંકટ સમયે દેશની વ્યવસ્થા અને સામાન્ય જીવનને શક્ય તેટલું ચાલુ રાખવાની પણ છે.
સામાન્ય લોકો માટે આનો શું અર્થ થાય છે?
આ પ્રકારના સમાચાર સાંભળીને એવું માનવું સરળ છે કે યુરોપમાં તરત જ યુદ્ધ શરૂ થવાનું છે. પરંતુ હાલની સ્થિતિને તે રીતે જોવી યોગ્ય નથી.
હાલમાં સરકારો જે કરી રહી છે તેમાં જોખમોની અગાઉથી ઓળખ, મહત્વપૂર્ણ સેવાઓની સુરક્ષા અને આપત્તિના સમયે ઝડપી પ્રતિસાદની તૈયારીનો સમાવેશ થાય છે. બ્રિટન જેવા દેશો પણ નાગરિકોને કટોકટીની સ્થિતિ માટે મૂળભૂત સામાન અને જરૂરી તૈયારીઓ અંગે વિચારવા પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યા છે.
યુકેના 2026ના સર્વેમાં 68 ટકા લોકોએ કહ્યું હતું કે જો તેમના સ્થાનિક વિસ્તારમાં યુદ્ધની અસર થાય તો તેની વ્યક્તિગત અસર મોટી અથવા ખૂબ મોટી હોઈ શકે છે. આ પણ દર્શાવે છે કે લોકો હવે સુરક્ષા જોખમોને માત્ર દૂરની ભૌગોલિક સમસ્યા તરીકે નથી જોઈ રહ્યા.
તો આખરે યુરોપમાં શું ચાલી રહ્યું છે?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો યુરોપ હાલમાં સીધા યુદ્ધ કરતાં વધુ એક બદલાતા સુરક્ષા વાતાવરણનો સામનો કરી રહ્યું છે. રશિયા સાથેના તણાવ, યુક્રેન યુદ્ધ અને ડ્રોન, સાયબર હુમલા તથા તોડફોડ જેવી ઘટનાઓને કારણે યુરોપિયન સરકારો પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાની ફરી સમીક્ષા કરી રહી છે.
મેક્રોનની ચેતવણીનો મુખ્ય મુદ્દો પણ એ જ છે કે સુરક્ષાનો ખતરો હવે માત્ર સરહદ પર સૈનિકો દેખાય ત્યારે જ શરૂ થતો નથી. કોઈ ડ્રોન, સાયબર હુમલો અથવા ગુપ્ત તોડફોડ પણ દેશની સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર બની શકે છે.
અત્યારે યુરોપમાં રશિયા-નાટો વચ્ચે તાત્કાલિક પરંપરાગત યુદ્ધ શરૂ થવાની કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત નથી. પરંતુ યુરોપિયન દેશો એ વાતને લઈને વધુ સાવચેત થઈ રહ્યા છે કે ભવિષ્યમાં સુરક્ષા પડકારો કયા સ્વરૂપમાં સામે આવી શકે છે. તેથી હાલમાં જે તૈયારીઓ થઈ રહી છે તેને ‘યુદ્ધ નિશ્ચિત છે’ એવા સંકેત કરતાં ‘સંભવિત સંકટો માટે તૈયારી વધારવી’ તરીકે સમજવું વધુ યોગ્ય છે.
