અમેરિકા-ઈરાન વાટાઘાટો વચ્ચે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં અસ્થિરતા: વૈશ્વિક બજારની હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નજર
વિશ્વભરના નાણાકીય બજારો અને આર્થિક વિશ્લેષકોની નજર ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર ટકેલી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક ‘બ્રેન્ટ ક્રૂડ’ પ્રતિ બેરલ $૮૪ ની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકન બેન્ચમાર્ક ‘વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ’ (WTI) $૮૧ પ્રતિ બેરલ નજીક સ્થિર જોવા મળી રહ્યું છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંભવિત કૂટનીતિક વાટાઘાટો શરૂ થવાના સંકેતો અને વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગ એવા ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ માંથી પુરવઠો સામાન્ય થવાની આશાઓ વચ્ચે તેલ બજારમાં અસ્થિરતાનો દોર ચાલુ છે. આવી સ્થિતિમાં સૌથી મોટો સવાલ એ ઊભો થાય છે કે શું ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધશે કે ગ્રાહકોને રાહત મળવાનું ચાલુ રહેશે?
ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ એક સ્તરે કેમ અટકી ગયા છે?
તેલ બજારમાં હાલ જે ચંચળતા અને વધઘટ જોવા મળી રહી છે તેની પાછળ મુખ્યત્વે ભૂ-રાજકીય કારણો જવાબદાર છે. અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાન વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધો સુધારવા અને વાટાઘાટો ફરી શરૂ કરવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. જો આ વાટાઘાટો સફળ થાય છે, તો મધ્ય પૂર્વમાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલો ભૂ-રાજકીય તણાવ નોંધપાત્ર રીતે ઓછો થઈ શકે છે.
બીજું મોટું કારણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) છે, જ્યાંથી વિશ્વના કુલ ખનિજ તેલના પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે. જો આ માર્ગ પરથી તેલની અવરજવર સંપૂર્ણપણે સામાન્ય અને સુરક્ષિત બની જાય છે, તો વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલનો પુરવઠો વધશે, જેનાથી ભાવ પરનું દબાણ ઘટી શકે છે. આ બંને વૈશ્વિક ઘટનાક્રમોને કારણે રોકાણકારો હાલ ‘રાહ જુઓ અને જુઓ’ ની નીતિ અપનાવી રહ્યા છે, જેથી ભાવ $૮૧ થી $૮૪ ની વચ્ચે રેન્જ-બાઉન્ડ થઈ ગયા છે.
ભારત માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમતો કેમ મહત્વની છે?
ભારત વિશ્વમાં ક્રૂડ ઓઇલનો ત્રીજો સૌથી મોટો વપરાશકાર દેશ છે. ભારત પોતાની દૈનિક જરૂરિયાતનું ૮૫ ટકાથી વધુ ખનિજ તેલ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. આ જ કારણ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ તેલના ભાવમાં થતો માત્ર $૧ નો વધારો પણ ભારત સરકારના આયાત બિલ અને દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ પર અબજો રૂપિયાનું વધારાનું દબાણ લાવે છે.
જો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા સ્તરે રહે, તો દેશમાં ટ્રાન્સપોર્ટેશન કોસ્ટ વધી જાય છે, જે અંતે મોંઘવારી વધારવાનું કામ કરે છે. તેથી જ ભારતીય રિઝર્વ બેંક અને નાણા મંત્રાલય પણ ક્રૂડ તેલની ગતિવિધિઓ પર સતત નજર રાખે છે.
શું ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધી શકે છે?
હાલના તબક્કે, ભારતની સરકારી તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (HPCL, BPCL, IOCL) એ દેશના મુખ્ય શહેરોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના છૂટક દરોમાં કોઈ મોટો કે તાત્કાલિક ફેરફાર કર્યો નથી. ભારતમાં લાંબા સમયથી ઇંધણના દરો મોટા ભાગે સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે.
જોકે, બજારના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો બ્રેન્ટ ક્રૂડ $૮૫ ની ઉપર વધીને $૯૦ તરફ આગળ વધે છે અને આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે છે, તો તેલ કંપનીઓ માટે વર્તમાન ભાવે પેટ્રોલ-ડીઝલ વેચવું નુકસાનકારક બની શકે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કંપનીઓ ભવિષ્યમાં ચાર્જમાં વધારો કરી શકે છે. પરંતુ જો અમેરિકા-ઈરાન વાટાઘાટો સફળ રહે અને ક્રૂડના ભાવ ઘટીને $૭૫-$૮૦ ના સ્તરે આવી જાય, તો ભારતીય ગ્રાહકોને ભવિષ્યમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના દરોમાં રાહત અથવા કાપ પણ જોવા મળી શકે છે.
