સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય: વીમા વગરના વાહનોને પેટ્રોલ-ડીઝલ નહીં મળે, સેટેલાઇટ અને ANPR કેમેરાથી થશે સીધો દંડ
ભારતના રસ્તાઓ પર દોડતા વાહનો અને માર્ગ સુરક્ષાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. દેશમાં વધી રહેલા માર્ગ અકસ્માતો અને વીમા વગર દોડતા વાહનોની ગંભીર સમસ્યાને ઠીક કરવા માટે કોર્ટે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે હવેથી જે વાહનો પાસે માન્ય (Valid) થર્ડ-પાર્ટી વીમો નહીં હોય, તેમને પેટ્રોલ પંપ પર ઇંધણ (પેટ્રોલ કે ડીઝલ) આપવામાં આવશે નહીં. આ સાથે જ, વીમા વગરના વાહનોને આપમેળે ઓળખીને તેમનો ઓટોમેટિક ઇ-ચલણ કાપવા માટે આધુનિક ટેકનોલોજી આધારિત અમલીકરણ પદ્ધતિ લાગુ કરવાનો પણ આદેશ આપ્યો છે.
પેટ્રોલ પંપ પર વીમાની ચકાસણી માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ
ન્યાયાધીશ સંજય કરોલ અને ન્યાયાધીશ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રાની ખંડપીઠે કેન્દ્ર સરકાર અને ઇન્શ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (IRDAI) ને આ સંદર્ભમાં એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ યોજના હેઠળ, પેટ્રોલ પંપ પર ઇંધણ આપતા પહેલા વાહનની વીમા સ્થિતિ તપાસવામાં આવશે. જો વાહનનો વીમો નહીં હોય, તો તેને પેટ્રોલ કે ડીઝલ આપવાની ના પાડી દેવામાં આવશે. રાહતની વાત એ છે કે પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયે સૈદ્ધાંતિક રીતે આ પ્રસ્તાવ સામે કોઈ વાંધો ઉઠાવ્યો નથી.
56% વાહનો વીમા વગરના: કોર્ટે વ્યક્ત કરી ગંભીર ચિંતા
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં નોંધ્યું હતું કે ભારતીય રસ્તાઓ પર દોડતા કુલ વાહનોમાંથી લગભગ 56% વાહનો વીમા વિનાના છે. આ પરિસ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક છે. અકસ્માતના કિસ્સામાં પીડિતો અને તેમના પરિવારોને સમયસર વળતર મળતું નથી અને તેઓ વર્ષો સુધી કોર્ટ-કચેરીના ચક્કરમાં ફસાઈ રહે છે.
કોર્ટે ટાંક્યું કે, “મોટર વાહન અધિનિયમની કલમ 146 હેઠળ ફરજિયાત વીમાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર અકસ્માત પીડિતોને આર્થિક સહાય આપવાનો નથી, પરંતુ તેમને લાંબા સમય સુધી ચાલતી કાનૂની ગૂંચવણોમાંથી બચાવવાનો પણ છે.”
ANPR કેમેરા અને હેન્ડહેલ્ડ ડિવાઇસથી થશે કડક ચેકિંગ
નિયમોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે ટેકનોલોજીનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા પર ભાર મુક્યો છે:
૧. ANPR કેમેરાનું સંકલન: નેશનલ હાઇવે અને શહેરના રસ્તાઓ પર લાગેલા ઓટોમેટિક નંબર પ્લેટ રેકગ્નિશન (ANPR) કેમેરાને વીમા માહિતી બ્યુરો (IIB) ના ડેટાબેઝ અને ‘વાહન’ (VAHAN) પોર્ટલ સાથે જોડાશે. આનાથી વીમા વગર નીકળતા વાહનોનો આપમેળે ઇ-ચલણ બની જશે.
૨. ટ્રાફિક પોલીસ માટે ડિજિટલ સાધનો: તમામ રાજ્યોની ટ્રાફિક પોલીસને ખાસ હેન્ડહેલ્ડ ડિવાઇસ અથવા મોબાઇલ એપ્લિકેશન આપવામાં આવશે, જેનાથી તેઓ રસ્તા પર જ વાહનના વીમાની રીઅલ-ટાઇમ ચકાસણી કરી શકશે અને સ્થળ પર દંડ ફટકારી શકશે.
નવા વાહનો માટે થર્ડ-પાર્ટી વીમાની મુદતમાં એક વર્ષનો વધારો
નવા વાહન ખરીદદારો માટે કોર્ટે એક મોટો ફેરફાર કર્યો છે. અગાઉ ૨૦૧૮ના ‘એસ. રાજશેખરન’ કેસના ચુકાદા મુજબ નવી કાર માટે ૩ વર્ષ અને નવા ટુ-વ્હીલર માટે ૫ વર્ષનો થર્ડ-પાર્ટી વીમો ફરજિયાત હતો. હવે સુપ્રીમ કોર્ટે આ મુદતમાં એક-એક વર્ષનો વધારો કર્યો છે:
નવી ખાનગી કાર માટે: હવે ૩ વર્ષને બદલે ૪ વર્ષનો થર્ડ-પાર્ટી વીમો લેવો પડશે.
નવા ટુ-વ્હીલર માટે: હવે ૫ વર્ષને બદલે ૬ વર્ષનો થર્ડ-પાર્ટી વીમો ફરજિયાત રહેશે.
IRDAI અને જનરલ ઇન્શ્યોરન્સ કાઉન્સિલે આ વધારા સામે ભલામણ કરી હતી, છતાં કોર્ટે માર્ગ સલામતી અને જાહેર હિતને પ્રાથમિકતા આપતા આ નિર્ણય લીધો છે.
ગ્રાહકો માટે સરળ ‘ફોર-ટાયર’ માળખું અને પારદર્શિતા
મોટર વીમા પોલિસી ખરીદવાની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે કોર્ટે ચાર-સ્તરીય (Four-tier) માળખું મંજૂર કર્યું છે. હવેથી દરેક ગ્રાહકને ઓનલાઈન કે ઓફલાઈન વીમો ખરીદતી વખતે એક ‘સ્ટાન્ડર્ડાઈઝ્ડ કસ્ટમર ઓપ્શન ફોર્મ’ અને સરળ માહિતી પત્રક આપવામાં આવશે. આનાથી ગ્રાહક જાણી શકશે કે કયા કવર ફરજિયાત છે અને કયા વૈકલ્પિક (જેમ કે પાછળ બેઠેલા મુસાફરોનો વીમો કે પર્સનલ એક્સિડન્ટ કવર).
પેન્ડિંગ કેસોનો ઝડપી નિકાલ અને કડક આદેશો
દેશની મોટર અકસ્માત દાવા ટ્રિબ્યુનલ (MACT) માં અડધાથી વધુ કેસો ૪ વર્ષથી વધુ સમયથી પેન્ડિંગ છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે બંધારણની કલમ ૨૧ હેઠળ મળતો ‘જીવવાનો અધિકાર’ માર્ગ સલામતી સાથે સીધો જોડાયેલો છે. તેથી માર્ચ ૨૦૨૨ પહેલાના તમામ પેન્ડિંગ કેસોમાં પોલીસને તાત્કાલિક દસ્તાવેજો અને ‘વિગતવાર અકસ્માત અહેવાલ’ (DAR) રજૂ કરવા આદેશ અપાયો છે.
આ સમગ્ર આદેશ તેલંગાણા હાઈકોર્ટના એક ચુકાદા વિરુદ્ધ નેશનલ ઈન્સ્યોરન્સ કંપનીની અપીલ પર આવ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે વીમા કંપનીની અરજી ફગાવતા સ્પષ્ટ કહ્યું કે, “મોટર અકસ્માત વળતરના કિસ્સામાં અતિ-તકનીકી (Hyper-technical) અભિગમ અપનાવવો જોઈએ નહીં.”
કોર્ટે તમામ સંબંધિત વિભાગોને 14 ઓગસ્ટ સુધીમાં પાલન અહેવાલ (Affidavit) ફાઇલ કરવા કહ્યું છે અને આ કેસની આગામી સુનાવણી 18 ઓગસ્ટના રોજ નિયત કરી છે.
