બાળકોની પ્રાઈવસી માટે વોટ્સએપનું મોટું પગલું, યુઝર્સે આપવો પડશે ઉંમરનો પુરાવો
આજના સમયમાં ભાગ્યે જ કોઈ એવો સ્માર્ટફોન યુઝર હશે જે વોટ્સએપ (WhatsApp) નો ઉપયોગ ન કરતો હોય. સવારની ગુડ મોર્નિંગથી લઈને ઓફિસના જરૂરી દસ્તાવેજોની આપ-લે કરવા સુધી, વોટ્સએપ આપણા જીવનનો એક અભિન્ન હિસ્સો બની ચૂક્યું છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી આ લોકપ્રિય મેસેજિંગ એપને લઈને એક મોટી ચર્ચા ચાલી રહી છે. ઘણા યુઝર્સને વોટ્સએપ પર ‘એજ વેરિફિકેશન’ (Age Verification) નો વિકલ્પ અથવા પૉપ-અપ નજરે પડવા લાગ્યો છે. એપ તમારી જન્મતારીખ (Date of Birth) ની માગણી કરી રહી છે અને તેની સાથે એવું લખેલું આવી રહ્યું છે કે ભારતના નવા કાયદાઓનું પાલન કરવા માટે આવું કરવું જરૂરી છે.
WhatsApp અચાનક આવું કેમ કરી રહ્યું છે? શું હવે તમારે એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરવા માટે ફક્ત તમારી ઉંમર જાહેર કરવી પડશે? ચાલો આ બાબતને સરળ શબ્દોમાં સમજીએ – આ ફેરફાર શા માટે થઈ રહ્યો છે અને તે સરેરાશ વપરાશકર્તાઓને કેવી રીતે અસર કરશે.
શા માટે શરૂ થયું વોટ્સએપ પર એજ વેરિફિકેશન?
મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ વોટ્સએપે ભારતમાં તાજેતરમાં જ આ નવા ફીચરનું ટેસ્ટિંગ શરૂ કર્યું છે. જો કે, રાહતના સમાચાર એ છે કે હાલમાં તે માત્ર એક ટેસ્ટ ઑપ્શન છે અને ભારતના તમામ યુઝર્સ માટે પોતાની ઉંમર વેરિફાઈ કરવી તુરંત અનિવાર્ય કરવામાં આવી નથી. પરંતુ આ સ્પષ્ટ છે કે કંપની આગામી સમય માટે પોતાની પૂરી તૈયારી કરી રહી છે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયા પાછળનું મુખ્ય કારણ ભારતમાં આવનારો એક નવો અને કડક કાયદો છે. ભારતમાં આગામી વર્ષ એટલે કે 2026ની 13 મેથી ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ સંપૂર્ણપણે પ્રભાવી થવા જઈ રહ્યો છે. આ જ કાયદાની ગાઇડલાઇન્સ અને નિયમોનું પાલન કરવા માટે વોટ્સએપ આ પગલું ભરી રહ્યું છે.
મેટા (WhatsAppની કંપની) એ આના પર શું સ્પષ્ટતા આપી છે?
જ્યારે આ ફીચરને લઈને લોકોના મનમાં પ્રાઈવસીને લઈને સવાલો ઉઠવા લાગ્યા, ત્યારે પેરેન્ટ કંપની ‘મેટા’ તરફથી સત્તાવાર નિવેદન સામે આવ્યું. કંપનીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વોટ્સએપ ડીપીડીપી એક્ટ (DPDP Act) ના નિયમોનું પાલન કરવા માટે ઉંમરની પુષ્ટિ કરવાની અત્યંત સુરક્ષિત અને પ્રાઈવસી-પ્રોટેક્ટિવ પદ્ધતિઓનું ટેસ્ટિંગ કરી રહ્યું છે.
કંપનીનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયાથી વોટ્સએપના રોજબરોજના કામ કરવાની રીત કે તમારા યુઝર એક્સપિરિયન્સ (User Experience) પર કોઈ અસર નહીં પડે. આ ઉપરાંત, મેટાએ એ પણ ભરોસો અપાવ્યો છે કે તેઓ જાણે છે કે દરેક વ્યક્તિની ઉંમર અને જન્મતારીખ તેની અંગત માહિતી હોય છે. તેથી, આ માહિતીને અન્ય કોઈપણ યુઝર સાથે શેર કરવામાં આવશે નહીં. આ સંપૂર્ણપણે ગોપનીય રહેશે.
શું કહે છે નવો ડીપીડીપી એક્ટ (DPDP Act, 2023)?
આ સમગ્ર માપ્રકરણના મૂળમાં ‘ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023’ છે, જેને ઓગસ્ટ 2023માં સંસદ અને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી ગઈ હતી. સરકાર હવે તેના જોગવાઈઓને તબક્કાવાર રીતે લાગુ કરી રહી છે. કાયદાનો બાળકોના ડેટા સાથે જોડાયેલો હિસ્સો આગામી વર્ષના મે મહિનામાં લાગુ થવા જઈ રહ્યો છે, અને આ અંતર્ગત જ આ કડકાઈ કરવામાં આવી રહી છે.
આ કાયદાની મુખ્ય બાબતો આ મુજબ છે:
-
‘બાળક’ કોણ છે?: આ નવા કાયદા હેઠળ 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના દરેક વ્યક્તિને ‘બાળક’ (Minor) માનવામાં આવ્યો છે.
-
વાલીઓની સંમતિ અનિવાર્ય: કાયદાની કલમ 9 મુજબ, જો કોઈ ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ અથવા ડેટા ફિડ્યુશિયરી કોઈ 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકનો પર્સનલ ડેટા કલેક્ટ કે પ્રોસેસ કરવા માંગે છે, તો તેણે પહેલા તે બાળકના માતા-પિતા અથવા લીગલ ગાર્ડિયન (Legal Guardian) ની વેરિફાઈડ સંમતિ (Verifiable Parental Consent) લેવી પડશે.
-
ડેટા પર રોક: માતા-પિતાની સંમતિ વગર કોઈ પણ કંપની બાળકોનો ડેટા પોતાની પાસે રાખી શકે નહીં. આ જ કારણ છે કે વોટ્સએપ માટે એ જાણવું જરૂરી બની ગયું છે કે કયો યુઝર પુખ્ત (18 થી ઉપર) છે અને કયો સગીર (18 થી નીચે) છે.
ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સે હવે ઓળખ પણ કરવી પડશે કન્ફર્મ
કાયદો માત્ર અહીં સુધી જ મર્યાદિત નથી. વોટ્સએપ કે અન્ય સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માટે આ પડકાર પણ રહેશે કે તેઓ માત્ર ઔપચારિકતા માટે કોઈને પણ પૂછી ન લે, પરંતુ તેમણે વાલીઓની ઓળખ (Identity) ને પણ પુખ્તતાથી વેરિફાઈ કરવી પડશે.
કંપનીઓએ એ તપાસવું પડશે કે જે વ્યક્તિ ખુદને કોઈ બાળકના માતા-પિતા કે કાનૂની વાલી હોવાનું જણાવી રહી છે, તે ખરેખર પુખ્ત છે કે નહીં. આ માટે વેરિફિકેશનનો પૂરો રેકોર્ડ પણ કંપનીઓએ પોતાની પાસે રાખવો પડશે જેથી કાનૂની તપાસ દરમિયાન તેને રજૂ કરી શકાય.
કેવી રીતે થશે વાલીઓ અને ગાર્ડિયનની ઉંમરની પુષ્ટિ?
ડીપીડીપી એક્ટમાં વાલીઓ અથવા ગાર્ડિયનની ઉંમર અને ઓળખ વેરિફાઈ કરવાના મુખ્ય રૂપે બે રસ્તા સૂચવવામાં આવ્યા છે:
-
પહેલો રસ્તો (અગાઉના રેકોર્ડ્સ): જો કોઈ માતા-પિતા કે ગાર્ડિયન પહેલેથી જ તે પ્લેટફોર્મના રજિસ્ટર્ડ યુઝર છે અને તેમની ઉંમર તથા ઓળખની પુષ્ટિ અગાઉ કરવામાં આવી ચૂકી છે, તો તે જ જૂના ડેટા અથવા રેકોર્ડનો ઉપયોગ વેરિફિકેશન માટે કરી શકાય છે.
-
બીજો રસ્તો (સરકારી દસ્તાવેજ): જો પહેલો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો વાલીઓએ પોતાની ઓળખ અને ઉંમર સાબિત કરવા માટે કોઈ માન્ય સરકારી દસ્તાવેજ (Government ID) નો સહારો લેવો પડી શકે છે.
બાળકોના સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ પર કેમ વધી રહી છે કડકાઈ?
માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દુનિયામાં બાળકો દ્વારા સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગને લઈને ચિંતા વધતી જ રહી છે. બાળકોની માનસિક સેહત અને તેમની ઓનલાઈન સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને ઘણા દેશો કડક પગલાં લઈ રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં પહેલેથી જ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને સ્નેપચેટ જેવા મોટા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ (Ban) લાગી ચૂક્યો છે, અને અન્ય ઘણા દેશો પણ આ દિશામાં કડક કાયદા બનાવી રહ્યા છે.
વોટ્સએપ પર આવી રહેલું આ એજ વેરિફિકેશન ફીચર કોઈ સામાન્ય ફેરફાર નથી, પરંતુ આ આવનારા કડક ડિજિટલ કાયદાઓની એક ઝલક છે. શરૂઆતમાં ભલે આ તમને થોડું વિચિત્ર લાગે, પરંતુ ડિજિટલ દુનિયાને સુરક્ષિત બનાવવા અને બાળકોની ઓનલાઈન પ્રાઈવસીની રક્ષા કરવા માટે આ એક ખૂબ જ જરૂરી પગલું છે. આગામી દિવસોમાં જેમ-જેમ ડીપીડીપી એક્ટના નિયમો સંપૂર્ણપણે લાગુ થશે, તેમ-તેમ અન્ય સોશિયલ મીડિયા એપ્સ પર પણ આ પ્રકારની કડકાઈ જોવા મળી શકે છે.
