પીએમ મોદીના વિદેશ પ્રવાસોનો હિસાબ: કયા વર્ષે કેટલો ખર્ચ થયો અને દેશને શું ફાયદો મળ્યો?
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વિદેશ પ્રવાસો અને તેના પર થતા સરકારી ખર્ચ અંગે સમયાંતરે રાજકીય ગરમાવો જોવા મળે છે. વિપક્ષો દ્વારા વારંવાર આ પ્રવાસો અને તેના ખર્ચ પર સવાલો ઉઠાવવામાં આવે છે, ત્યારે તાજેતરમાં સરકારે સંસદના ઉપલા ગૃહ એટલે કે રાજ્યસભામાં આ અંગેનો સત્તાવાર અને વિગતવાર હિસાબ જાહેર કર્યો છે. રાજ્યસભાના સાંસદ સંજય સિંહ અને વી. સદાસનના સવાલોના લેખિત જવાબમાં નાગરિક ઉડ્ડયન અને વિદેશ મંત્રાલયના વિદેશ રાજ્ય મંત્રી શબિશ્તા પબિત્રા માર્ઘેરિટાએ ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૬ (જુલાઈ સુધી) ના તમામ વિદેશ પ્રવાસોના ખર્ચનો આંકડો જાહેર કર્યો છે.
સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૧ થી લઈને ૨૦૨૬ના જુલાઈ મહિના સુધીમાં વડાપ્રધાનના વિદેશ પ્રવાસો પર કુલ રૂ. ૫૫૭ કરોડથી વધુનો ખર્ચ થયો છે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પ્રવાસો માત્ર ઔપચારિક નહોતા, પરંતુ તેનાથી દેશમાં અબજો ડોલરનું વિદેશી સીધું રોકાણ (FDI) આવ્યું છે અને સંરક્ષણ, ઉર્જા, ટેકનોલોજી તથા સ્પેસ સેક્ટરમાં મહત્વપૂર્ણ કરારો થયા છે.
૨૦૨૧ થી ૨૦૨૬: વર્ષ-દર-વર્ષ વડાપ્રધાનના વિદેશ પ્રવાસ ખર્ચનું ગણિત
વર્ષ ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૬ દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીના વિવિધ દેશોના પ્રવાસો પર થયેલા વાર્ષિક ખર્ચની વિગતવાર વિગતો નીચે મુજબ છે:
વર્ષ ૨૦૨૧ (કોરોના કાળ પછીનો સમયગાળો):
કોવિડ-૧૯ મહામારીના વૈશ્વિક પ્રતિબંધો છતાં, પીએમ મોદીએ બાંગ્લાદેશ, અમેરિકા, ઇટાલી અને બ્રિટનનો પ્રવાસ કર્યો હતો. આ વર્ષે કુલ રૂ. ૩૬.૧૨ કરોડનો ખર્ચ થયો હતો. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ માં થયેલો અમેરિકાનો પ્રવાસ સૌથી મોંઘો રહ્યો હતો, જેના પર રૂ. ૧૯.૬૩ કરોડનો ખર્ચ થયો હતો.
વર્ષ ૨૦૨૨ (વૈશ્વિક કૂટનીતિનો વિસ્તાર):
આ વર્ષ દરમિયાન વડાપ્રધાને જર્મની, ડેનમાર્ક, ફ્રાન્સ, નેપાળ, જાપાન (બે વાર), ઉઝબેકિસ્તાન, યુએઈ અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા દેશોની મુલાકાત લીધી હતી. આ તમામ મુલાકાતો પર કુલ રૂ. ૫૫.૮૩ કરોડનો વાર્ષિક ખર્ચ નોંધાયો હતો. આ વર્ષે જૂન મહિનામાં જર્મનીનો પ્રવાસ સૌથી મોંઘો રહ્યો, જેનો ખર્ચ રૂ. ૧૪.૪૭ કરોડ આવ્યો હતો.
વર્ષ ૨૦૨૩ (G20 અને વૈશ્વિક બેઠકોનું વર્ષ):
વર્ષ ૨૦૨૩માં પીએમ મોદીએ જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા, પપુઆ ન્યુ ગિની, અમેરિકા, ઇજિપ્ત, ફ્રાન્સ, યુએઈ, દક્ષિણ આફ્રિકા, ગ્રીસ અને ઇન્ડોનેશિયાનો પ્રવાસ કર્યો હતો. આ વર્ષે કુલ રૂ. ૯૩.૬૩ કરોડનો ખર્ચ થયો હતો. જૂન ૨૦૨૩ માં યોજાયેલી અમેરિકાની સ્ટેટ વિઝિટ (રાજકીય યાત્રા) સૌથી ખર્ચાળ રહી હતી, જેમાં રૂ. ૨૨.૮૯ કરોડ વપરાયા હતા.
વર્ષ ૨૦૨૪ (વૈશ્વિક ભાગીદારીનો વિસ્તાર):
યુએઈ, કતાર, ભૂતાન, ઇટાલી, રશિયા, ઓસ્ટ્રિયા, પોલેન્ડ, યુક્રેન, બ્રુનેઈ, સિંગાપોર, અમેરિકા, લાઓસ, નાઇજીરિયા, બ્રાઝિલ, ગુયાના અને કુવૈત જેવા ૧૬ થી વધુ દેશોના પ્રવાસ પર રૂ. ૧૦૯.૫૧ કરોડનો ખર્ચ થયો હતો. રશિયાના બે પ્રવાસો પર મળીને રૂ. ૧૬ કરોડથી વધુ અને અમેરિકાના સપ્ટેમ્બરના પ્રવાસ પર રૂ. ૧૫.૩૩ કરોડ ખર્ચાયા હતા.
વર્ષ ૨૦૨૫ (રેકોર્ડ વિદેશ પ્રવાસો):
વર્ષ ૨૦૨૫ વડાપ્રધાનના પ્રવાસોની દ્રષ્ટિએ સૌથી વ્યસ્ત અને ખર્ચાળ વર્ષ રહ્યું હતું. ફ્રાન્સ, અમેરિકા, મોરેશિયસ, થાઇલેન્ડ, શ્રીલંકા, સાઉદી અરેબિયા, કેનેડા, બ્રાઝિલ, બ્રિટન, માલદીવ, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ આફ્રિકા સહિતના દેશોના પ્રવાસ પર કુલ રૂ. ૧૮૭.૮૩ કરોડનો ખર્ચ થયો હતો. જેમાં ફ્રાન્સનો પ્રવાસ સૌથી મોંઘો (રૂ. ૨૫.૫૯ કરોડ) રહ્યો હતો.
વર્ષ ૨૦૨૬ (જુલાઈ સુધીનો હિસાબ):
ચાલુ વર્ષ ૨૦૨૬માં જુલાઈ સુધીમાં મલેશિયા, ઇઝરાયેલ, યુએઈ, નેધરલેન્ડ, સ્વીડન, નોર્વે, ઇટાલી, સ્લોવાકિયા, સેશેલ્સ, ઇન્ડોનેશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડના પ્રવાસો પર અત્યાર સુધીમાં રૂ. ૭૪.૫૯ કરોડ ખર્ચાયા છે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કેટલીક યાત્રાઓના આખરી બિલ આવવાના બાકી હોવાથી આ આંકડામાં આખરી ફેરફાર થઈ શકે છે.
ભૂતકાળના પ્રવાસો સાથે સરખામણી: ફુગાવો અને વિનિમય દર
રાજકીય ચર્ચાઓ વચ્ચે સરકારે સંસદમાં ભૂતકાળના સરકારી રેકોર્ડ્સનો ઉપયોગ કરીને જૂના વિદેશ પ્રવાસોના આંકડા પણ સરખામણી માટે મુક્યા હતા:
વર્ષ ૨૦૧૧માં તત્કાલીન વડાપ્રધાનના અમેરિકા પ્રવાસ પર રૂ. ૧૦.૭૪ કરોડ અને ફ્રાન્સના પ્રવાસ પર રૂ. ૮.૩૩ કરોડ ખર્ચાયા હતા.
વર્ષ ૨૦૧૩માં રશિયા પ્રવાસ પર રૂ. ૯.૯૫ કરોડ અને જર્મની પ્રવાસ પર રૂ. ૬.૦૨ કરોડનો ખર્ચ નોંધાયો હતો.
સરકારે ગૃહમાં સ્પષ્ટતા કરી હતી કે વિદેશ પ્રવાસોના આ ખર્ચમાં સ્પેશિયલ એરક્રાફ્ટ (Air India One) નું ઇંધણ, ક્રૂ મેમ્બર્સનો ખર્ચ, સુરક્ષા વ્યવસ્થા (SPG), હોટેલ રોકાણ, સંદેશાવ્યવહાર અને સ્થાનિક વાહનવ્યવહારનો સમાવેશ થાય છે. સમય જતાં ફુગાવો (Inflation) વધવાને કારણે અને ડોલર સામે રૂપિયાના મૂલ્યમાં થયેલા ફેરફારોને કારણે આંકડામાં તફાવત જોવા મળે છે.
વિદેશ પ્રવાસોથી ભારતને શું મળ્યું? રોકાણ અને એમઓયુ (MoU)
વડાપ્રધાનના વિદેશ પ્રવાસો માત્ર સંબંધો સુધારવા માટે નથી હોતા, પરંતુ તેનાથી દેશના આર્થિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસને મોટો વેગ મળે છે. સરકારે પોતાના જવાબમાં આ પ્રવાસોની મહત્વની સિદ્ધિઓ પણ દર્શાવી છે:
૧. રેકોર્ડ એફડીઆઈ (FDI): એપ્રિલ ૨૦૨૧ થી ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ વચ્ચેના સમયગાળામાં ભારતમાં કુલ ૩૮૧.૮ અબજ ડોલરનું વિદેશી સીધું રોકાણ (FDI) આવ્યું છે, જે ભારતીય અર્થતંત્ર પર વૈશ્વિક રોકાણકારોના વિશ્વાસનો પુરાવો છે.
૨. ટેકનોલોજી અને સંરક્ષણ કરારો: ફ્રાન્સ, યુએઈ, ઓસ્ટ્રેલિયા, જર્મની, જાપાન અને ઇઝરાયેલ જેવા દેશો સાથે સંરક્ષણ ઉત્પાદન, સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગ, અને રિન્યુએબલ એનર્જી (અક્ષય ઉર્જા) ક્ષેત્રે સેંકડો એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.
૩. ડીજીટલ પેમેન્ટ્સ (UPI) નો વૈશ્વિક વિસ્તાર: યુએઈ, ફ્રાન્સ, સિંગાપોર, નેપાળ અને શ્રીલંકા જેવા દેશોમાં ભારતની સ્વદેશી યુપીઆઈ (UPI) સેવા શરૂ કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ કરારો પીએમ મોદીના વિદેશ પ્રવાસો દરમિયાન જ શક્ય બન્યા છે.
૪. સ્પેસ અને એગ્રીકલ્ચર સેક્ટર: નાસા (NASA) અને ઇસરો (ISRO) વચ્ચેના સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ્સ તેમજ કૃષિ ક્ષેત્રે આધુનિક તકનીકના આદાન-પ્રદાન માટે ઓસ્ટ્રેલિયા, બ્રાઝિલ અને નેધરલેન્ડ જેવા દેશો સાથે દ્વિપક્ષીય કરારો કરવામાં આવ્યા છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૬ સુધીના વિદેશ પ્રવાસો પર થયેલો અંદાજે રૂ. ૫૫૭ કરોડનો ખર્ચ એ આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિ (Global Diplomacy) નો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. એક તરફ જ્યાં આ ખર્ચ અંગે વિપક્ષી દળો દ્વારા પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ રજૂ કરાયેલા આંકડા દર્શાવે છે કે આ પ્રવાસોના પરિણામે ભારતમાં અબજો ડોલરનું વિદેશી રોકાણ આવ્યું છે અને સંરક્ષણ તથા ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે દેશ આત્મનિર્ભર બનવા તરફ આગળ વધ્યો છે.
