ટ્રાયલ કોર્ટના જજની નિવૃત્તિ વય મર્યાદા મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ આદેશ: રાજ્ય સરકારોને ૨ સપ્ટેમ્બર સુધીનું અલ્ટીમેટમ
ભારતીય ન્યાયપ્રણાલીમાં નીચલી અદાલતો (ટ્રાયલ કોર્ટ્સ) એ ન્યાયનું પ્રાથમિક અને અત્યંત મહત્વનું કેન્દ્ર છે. નાગરિકો માટે ન્યાય મેળવવાનું આ પ્રથમ દ્વાર હોવાથી, ત્યાં કાર્યરત ન્યાયિક અધિકારીઓ (Judicial Officers) ની કાર્યક્ષમતા અને અનુભવ સમગ્ર ન્યાયતંત્ર પર સીધી અસર પાડે છે. તાજેતરમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે ટ્રાયલ કોર્ટના જજોની નિવૃત્તિ વય મર્યાદા (Retirement Age) ૬૦ વર્ષથી વધારીને ૬૨ વર્ષ કરવા અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી દરમિયાન રાજ્ય સરકારોને ૨ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં નિર્ણય લેવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ સાથે જ કોર્ટે રાજ્યો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી નાણાકીય બોજ અને સરકારી કર્મચારીઓ સાથેની અસમાનતા અંગેની દલીલોને આકરા શબ્દોમાં ફગાવી દીધી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ સૂર્ય કાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની ખંડપીઠે આ મુદ્દા પર સુનાવણી કરતા સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે અનુભવી જજની સેવાઓ લંબાવવી એ માત્ર ન્યાયતંત્ર માટે જ નહીં પરંતુ રાજ્ય સરકારોના આર્થિક હિતમાં પણ છે.
વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ: ૬૦ થી ૬૨ વર્ષની વય મર્યાદાનો પ્રશ્ન
ભારતમાં ટ્રાયલ કોર્ટના ન્યાયિક અધિકારીઓની નિવૃત્તિ વય ૬૦ વર્ષ છે, જ્યારે વડી અદાલત (હાઈકોર્ટ) ના જજ ૬૨ વર્ષ અને સર્વોચ્ચ અદાલત (સુપ્રીમ કોર્ટ) ના જજ ૬૫ વર્ષની વયે નિવૃત્ત થાય છે. લાંબા સમયથી એવી માગણી ચાલી રહી છે કે નીચલી અદાલતોમાં કેસોના વધી રહેલા ભારણ અને અનુભવી જજોની અછતને ધ્યાનમાં રાખીને ટ્રાયલ કોર્ટના જજની પણ નિવૃત્તિ વય ૬૨ વર્ષ કરવામાં આવે.
આ મુદ્દે કેટલાક રાજ્યોએ નિવૃત્તિ વય ૬૦ થી વધારીને ૬૧ વર્ષ કરી હતી, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટ ઈચ્છે છે કે તમામ રાજ્ય સરકારો આ અંગે એકસમાન નીતિ અપનાવે અને વય મર્યાદા વધારીને ૬૨ વર્ષ કરે. આ સંદર્ભમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે તમામ રાજ્ય સરકારોને આગામી ૨ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં વહીવટી સ્તરે આ અંગે આખરી નિર્ણય લેવાની આખરી તક આપી છે.
રાજ્ય સરકારોની દલીલો: નાણાકીય ભારણ અને અસંતોષનો ડર
સુનાવણી દરમિયાન રાજ્ય સરકારો તરફથી રજૂ થયેલા એડવોકેટ જનરલોએ નિવૃત્તિ વય મર્યાદા વધારવા સામે મુખ્યત્વે બે દલીલો રજૂ કરી હતી:
૧. નાણાકીય બોજ (Financial Burden): રાજ્યોનો તર્ક હતો કે ન્યાયિક અધિકારીઓની નિવૃત્તિ વય વધારવાથી સરકારી તિજોરી પર વધારાનો નાણાકીય બોજ પડશે, કારણ કે જજોના પગાર, ભથ્થાં અને અન્ય સુવિધાઓ સામાન્ય સરકારી કર્મચારીઓ કરતાં વધારે હોય છે.
૨. સરકારી કર્મચારીઓમાં અસંતોષ: જો ન્યાયિક અધિકારીઓની નિવૃત્તિ વય ૬૨ વર્ષ કરવામાં આવશે, તો રાજ્યના અન્ય સિવિલ સરવન્ટ્સ અને સરકારી કર્મચારીઓ પણ પોતાની નિવૃત્તિ વય વધારવાની માગણી કરશે. આનાથી સરકારી તંત્રમાં અસમાનતા અને અસંતોષ ફેલાવાની શક્યતા રહેશે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ: તર્કોને ફગાવતાં ગણિત સમજાવ્યું
ચીફ જસ્ટિસની ખંડપીઠે રાજ્ય સરકારોની આ બંને દલીલોને સંપૂર્ણપણે અસ્વીકાર્ય ગણાવી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે અર્થશાસ્ત્ર અને ન્યાયપ્રણાલીના વ્યાવહારિક પાસાઓને સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું કે અનુભવી જજને બે વર્ષ વધુ સેવામાં રાખવા એ નાણાકીય દ્રષ્ટિએ પણ રાજ્ય માટે ફાયદાકારક છે.
૧. આર્થિક ગણિત અને ગ્રેચ્યુઈટીનો બોજ
કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે જ્યારે કોઈ જજ ૬૦ વર્ષની વયે નિવૃત્ત થાય છે, ત્યારે રાજ્ય સરકારે તેમને એકસાથે ગ્રેચ્યુઈટી, લીવ એનકેશમેન્ટ અને અન્ય નિવૃત્તિ લાભો રૂપે મોટો નાણાકીય હપ્તો ચૂકવવો પડે છે. આ ઉપરાંત, તેમને તેમની છેલ્લી મળતી સેલેરીના અડધાથી વધુ રકમ પેન્શન તરીકે આપવી પડે છે. તેની સામે, જે નવી જગ્યા ખાલી પડે છે તેના પર નવા જજની ભરતી થાય છે, જેમને અલગથી પગાર આપવો પડે છે. આથી, જજને ૬૨ વર્ષ સુધી સેવામાં રાખવાથી રાજ્ય સરકાર પર તાત્કાલિક મોટો નાણાકીય બોજ પડતો નથી.
૨. ‘સરકારી કર્મચારી’ અને ‘ન્યાયિક અધિકારી’ વચ્ચેનો ભેદ
સરકારી કર્મચારીઓ સાથેની સરખામણી અંગે કોર્ટે ખૂબ જ સ્પષ્ટતાપૂર્વક કહ્યું કે ન્યાયિક અધિકારીઓ (Judicial Officers) એ સામાન્ય સરકારી કર્મચારીઓ (Civil Servants) નથી. તેમની નિમણૂક બંધારણીય જોગવાઈઓ હેઠળ થાય છે. તેઓ રાજ્યના સાર્વભૌમ કાર્યો (Sovereignty Functions) નો એક ભાગ છે. તેથી, તેમની સરખામણી અન્ય વહીવટી કર્મચારીઓ સાથે કરી શકાય નહીં.
હાઈકોર્ટ્સને ‘ફુલ-કોર્ટ પ્રસ્તાવ’ પસાર કરવા વિનંતી
સર્વોચ્ચ અદાલતે આ બાબતને માત્ર જ્યુડિશિયલ ઓર્ડર આપીને લાદવાને બદલે એક સૌહાર્દપૂર્ણ વહીવટી નિર્ણય દ્વારા ઉકેલવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી છે. આ હેતુથી સુપ્રીમ કોર્ટે દેશની તમામ વડી અદાલતો (High Courts) ને પણ એક મહત્વપૂર્ણ વિનંતી કરી છે.
કોર્ટે જણાવ્યું છે કે તમામ હાઈકોર્ટે પોતપોતાની એડમિનિસ્ટ્રેટિવ સાઈડ પર ‘ફુલ-કોર્ટ પ્રસ્તાવ’ (Full-Court Resolution) પસાર કરવો જોઈએ, જેથી ટ્રાયલ કોર્ટના જજોની વય મર્યાદા ૬૦ થી વધીને ૬૨ વર્ષ કરવાની ભલામણ સત્તાવાર રીતે રાજ્ય સરકારોને મોકલી શકાય. આનાથી રાજ્ય સરકારો માટે વહીવટી સ્તરે નિર્ણય લેવો વધુ સરળ બનશે.
નીચલી અદાલતો પર કેસોનું ભારણ અને અનુભવનું મહત્વ
ભારતમાં હાલ નીચલી અદાલતોમાં કરોડો કેસો પેન્ડિંગ છે. કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે માત્ર નવા જજોની ભરતી પૂરતી નથી, પરંતુ અનુભવી જજોનું અદાલતમાં રહેવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
અનુભવની પરિપક્વતા: ૬૦ વર્ષની વયે પહોંચતા સુધીમાં ન્યાયિક અધિકારી પાસે કાયદા અને માનવ વ્યવહારનો દાયકાઓનો સઘળું અનુભવ હોય છે. આ અનુભવ જટિલ કેસોના ઝડપી અને સચોટ નિકાલમાં અત્યંત ઉપયોગી નીવડે છે.
જજોની અછત: ભારતમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં જજોની સંખ્યા પહેલાથી જ ઘણી ઓછી છે. જો ૬૦ વર્ષે જજો નિવૃત્ત થઈ જાય અને નવી ભરતીમાં સમય લાગે, તો અદાલતોમાં ખાલી પડેલી જગ્યાઓ વધતી જાય છે, જેનાથી કેસોના પેન્ડન્સી રેશિયોમાં વધારો થાય છે.
૧૯૯૨ થી અત્યાર સુધીનો ઇતિહાસ: જજોની સંખ્યામાં વધારો
ઉલ્લેખનીય છે કે આ અગાઉ ૧૯૯૦ના દાયકાના પ્રારંભમાં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય દ્વારા દેશભરમાં ન્યાયિક અધિકારીઓની નિવૃત્તિ વય ૫૮ વર્ષથી વધારીને ૬૦ વર્ષ કરી હતી. તે સમયે પણ ઘણા રાજ્યોએ નાણાકીય કારણો રજૂ કર્યા હતા, પરંતુ તે નિર્ણયથી ન્યાયપ્રણાલીને ખૂબ જ ફાયદો થયો હતો.
આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો:
ટ્રાયલ કોર્ટ જજ: ૧૯૯૨માં દેશભરમાં નીચલી અદાલતોના જજોની સંખ્યા અંદાજે ૧૦,૦૦૦ હતી, જે આજે વધીને ૨૦,૦૦૦ થી પણ વધુ થઈ ગઈ છે.
હાઈકોર્ટ જજ: ૧૯૯૨માં હાઈકોર્ટમાં મંજૂર થયેલા જજોની સંખ્યા ૫૬૮ હતી, જે વધીને હાલ ૧,૧૧૪ થી વધુ થઈ છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ન્યાયતંત્રનો વ્યાપ બમણો થયો છે. આવા સમયે જો નીચલી અદાલતોમાં કાર્યરત જજોની વય મર્યાદા વધારવામાં આવે તો તેનાથી ન્યાયિક માળખાને મોટું બળ મળશે.
આગામી સમયમાં શું થશે?
સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશ બાદ હવે તમામ રાજ્યોના એડવોકેટ જનરલોએ પોતાની સરકારોને કાયદાકીય અને બંધારણીય સ્થિતિ સમજાવવાની રહેશે. ૨ સપ્ટેમ્બરની મુદત નજીક આવી રહી છે ત્યારે રાજ્ય સરકારોએ બે મહત્વના નિર્ણયો લેવાના રહેશે:
૧. સામાન્ય સરકારી કર્મચારીઓથી અલગ પાડીને ન્યાયિક અધિકારીઓની વિશેષ બંધારણીય સ્થિતિને સ્વીકારવી.
૨. નાણાકીય બોજના કાલ્પનિક ભયમાંથી બહાર આવીને અનુભવી જજોની સેવાઓનો વધુ ૨ વર્ષ લાભ લેવા વહીવટી મંજૂરી આપવી.
સર્વોચ્ચ અદાલતનો આ વલણ સ્પષ્ટ કરે છે કે ન્યાય પહોંચાડવાની પ્રક્રિયામાં વિલંબ ટાળવા અને અદાલતોની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે અનુભવી ન્યાયાધીશોની હાજરી અનિવાર્ય છે. હવે ૨ સપ્ટેમ્બરે રાજ્ય સરકારો સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ કેવો પ્રતિસાદ રજૂ કરે છે તેના પર સમગ્ર દેશના ન્યાયિક ક્ષેત્રની નજર રહેશે.
