જઠરાંત્રિય સમસ્યાઓને કોલોરેક્ટલ કેન્સર તરફ દોરી જવા ન દો: જાણો ક્યારે અને કયા પરીક્ષણો કરાવવા જરૂરી છે
આજના આધુનિક અને ધમાલભર્યા જીવનમાં અસંતુલિત આહાર, જંક ફૂડ, શારીરિક નિષ્ક્રિયતા અને ખરાબ જીવનશૈલીના કારણે પેટ અને જઠરાંત્રિય (Gastrointestinal) સમસ્યાઓ અત્યંત સામાન્ય બની ગઈ છે. આપણે ઘણીવાર ક્રોનિક કબજિયાત, ગેસ, એસિડિટી અથવા અપચો જેવી સમસ્યાઓને નાની ગણીને અવગણીએ છીએ અને ઘરેલુ ઉપચારો કે મેડિકલ સ્ટોર પરથી દવાઓ લઈને કામ ચલાવવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ.
જોકે, શું તમે જાણો છો કે પેટ અને આંતરડાની સતત રહેતી આવી તકલીફો આગળ જતાં ‘કોલોરેક્ટલ કેન્સર’ (મોટા આંતરડા અને ગુદામાર્ગનું કેન્સર) જેવી ગંભીર બીમારીનો પ્રારંભિક સંકેત હોઈ શકે છે? દિલ્હી સ્થિત ફોર્ટિસ એસ્કોર્ટ્સ હાર્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સર્જિકલ ઓન્કોલોજીના સલાહકાર ડૉ. વિનીત ગોયલ સમજાવે છે કે આ બીમારીના લક્ષણો શું છે અને ક્યારે સ્ક્રીનીંગ કે ટેસ્ટ કરાવવા જોઈએ.
વૈશ્વિક સ્તરે કેન્સરથી થતા મૃત્યુનું બીજું મોટું કારણ
ઇન્ટરનેશનલ એજન્સી ફોર રિસર્ચ ઓન કેન્સર (IARC) ના GLOBOCAN રિપોર્ટના અંદાજ મુજબ, કોલોરેક્ટલ કેન્સર એ વિશ્વભરમાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓમાં થતું ત્રીજું સૌથી સામાન્ય કેન્સર છે. આટલું જ નહીં, કેન્સર સંબંધિત મૃત્યુના મામલે તે વૈશ્વિક સ્તરે બીજા ક્રમે આવે છે.
વિશ્વભરમાં દર વર્ષે કોલોરેક્ટલ કેન્સરના આશરે ૧૯.૩ લાખ (1.93 Million) નવા કેસો નોંધાય છે, અને આશરે ૯.૦૪ લાખ દર્દીઓ આ રોગના કારણે જીવ ગુમાવે છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે પેટની સમસ્યાઓને હળવાશથી લેવી કેટલી ભારે પડી શકે છે.
કોલોરેક્ટલ કેન્સરના મુખ્ય લક્ષણો
ડૉ. વિનીત ગોયલના જણાવ્યા મુજબ, કોલોરેક્ટલ કેન્સરના લક્ષણો ઘણીવાર સામાન્ય પેટની બીમારી જેવા જ લાગે છે, જેના કારણે દર્દીઓ નિદાન કરાવવામાં વિલંબ કરે છે. મુખ્ય લક્ષણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
આંતરડાની ટેવોમાં અચાનક બદલાવ (સતત ઝાડા થવા કે લાંબા સમય સુધી કબજિયાત રહેવી)
મળમાં લોહી આવવું (Stool with blood) અથવા ગુદામાર્ગમાંથી રક્તસ્ત્રાવ થવો
પેટમાં સતત દુખાવો, મરડો, ગેસ કે આંતરડામાં અવરોધ (Obstruction) અનુભવાવો
શરીરમાં હિમોગ્લોબિન ઓછું થવું (એનિમિયા) અને સતત ભારે થાક કે નબળાઈ લાગવી
કોઈ કારણ વગર વજન ઘટવું અને ભૂખ ન લાગવી
ગંભીર કિસ્સાઓમાં કમળો થવો કે હાડકામાં અસહ્ય દુખાવો થવો
નોંધનીય છે કે આ લક્ષણો પેટના અન્ય કેન્સર કે નાના આંતરડાની તકલીફો સાથે પણ ઓવરલેપ થઈ શકે છે. લક્ષણો દેખાવાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે તમને કેન્સર જ છે, પરંતુ જો આ તકલીફો ૨ થી ૩ અઠવાડિયા સુધી સતત રહે, તો તબીબી સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.
નિદાન અને કેન્સર શોધવાની પદ્ધતિઓ
જો લક્ષણો સતત રહેતા હોય, તો ડોકટરો ચોક્કસ નિદાન માટે નીચે મુજબની પ્રક્રિયાઓ કરવાની ભલામણ કરે છે:
કોલોનોસ્કોપી (Colonoscopy): આ પ્રક્રિયામાં એક કેમેરાયુક્ત પાતળી નળી દ્વારા મોટા આંતરડાની અંદરની તપાસ કરવામાં આવે છે, જેથી પોલીપ્સ કે ગાંઠ જોઈ શકાય.
બાયોપ્સી (Biopsy): કેન્સરની ચોક્કસ પુષ્ટિ કરવા માટે બાયોપ્સી સૌથી મહત્વપૂર્ણ ટેસ્ટ છે. તેમાં શંકાસ્પદ ગાંઠમાંથી પેશી (Tissue) નો નાનો ટુકડો લઈને લેબમાં તપાસવામાં આવે છે.
સ્ટૂલ ઓકલ્ટ બ્લડ ટેસ્ટ (FOBT): મળમાં અદ્રશ્ય રક્તની હાજરી ચકાસવા માટે.
બ્લડ ટેસ્ટ્સ: સીબીસી અને સીએ-૧૨૫ / સીએઈ જેવા ટ્યુમર માર્કર્સ.
બાયોપ્સી અંગેની ગેરસમજ દૂર કરવી જરૂરી
સમાજમાં એક બહુ મોટી ગેરસમજ પ્રવર્તે છે કે બાયોપ્સી કરાવવાથી અથવા ગાંઠમાં સોય મારવાથી કેન્સર આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે. ડૉ. ગોયલ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ માન્યતા સંપૂર્ણપણે ખોટી અને વૈજ્ઞાનિક આધાર વગરની છે. આ ડરના કારણે દર્દીઓ બાયોપ્સી કરાવવામાં વિલંબ કરે છે, જેનાથી કેન્સર પ્રથમ કે બીજા સ્ટેજમાંથી વધીને ત્રીજા કે ચોથા સ્ટેજમાં પહોંચી જાય છે અને સારવાર મુશ્કેલ બની જાય છે.
ક્યારે અને કોણે સ્ક્રીનીંગ કરાવવું જોઈએ?
આંતરરાષ્ટ્રીય તબીબી માર્ગદર્શિકા (Medical Guidelines) અનુસાર:
સામાન્ય વ્યક્તિઓ: ૪૫ થી ૫૦ વર્ષની વય વટાવ્યા પછી દરેક સ્વસ્થ વ્યક્તિએ નિવારક પગલાં રૂપે રૂટિન કોલોનોસ્કોપી સ્ક્રીનીંગ કરાવવું જોઈએ. જો કોઈ સમસ્યા ન જણાય તો પણ દર ૧૦ વર્ષે આ ટેસ્ટ પુનરાવર્તિત કરવો જોઈએ.
આનુવંશિક જોખમ (Family History): કોલોરેક્ટલ કેન્સર આનુવંશિક પણ હોઈ શકે છે. જો પરિવારમાં માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેનને આ કેન્સર રહ્યું હોય, તો તે પરિવારોના સભ્યોએ ૪૫ વર્ષની વય પહેલાંથી જ નિયમિત કોલોનોસ્કોપી કરાવવી જોઈએ, જેથી લક્ષણો વિના પણ શરૂઆતના તબક્કે પોલીપ્સ શોધીને તેને કેન્સર બનતા અટકાવી શકાય.
