મક્કામાં થયેલા ઐતિહાસિક રક્ષણાત્મક કરાર સામે ઈરાનની લાલ આંખ, કહ્યુ— “સાઉદી અરેબિયાને નહીં મળે કાયમી સુરક્ષા”
મિડલ ઈસ્ટ (Middle East) ની રાજનીતિમાં ફરી એકવાર ગરમાવો આવી ગયો છે. તાજેતરમાં પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કી વચ્ચે થયેલા એક નવા સંયુક્ત રક્ષા કરારે આખા ક્ષેત્રનું રાજકીય તાપમાન વધારી દીધું છે. આ ત્રિપક્ષીય કરાર પર ઈરાને અત્યંત તીખી પ્રતિક્રિયા આપી છે. ઈરાનનું સ્પષ્ટપણે કહેવું છે કે તુર્કી અને પાકિસ્તાન સાથે કરવામાં આવેલો આ નવો કરાર સાઉદી અરેબિયાને કોઈપણ પ્રકારની કાયમી કે લાંબી સુરક્ષાની ખાતરી આપી શકતો નથી.
મક્કામાં થયો મોટો રક્ષા કરાર
આ આખી ઘટના ગુરુવારની છે, જ્યારે સાઉદી અરેબિયાના સૌથી પવિત્ર શહેરમાં પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કીના શીर्ष નેતાઓએ એક ‘સંયુક્ત રક્ષા કરાર’ (Joint Defense Agreement) પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આ કરારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ત્રણેય દેશો વચ્ચે રક્ષા અને સુરક્ષા સહયોગને વધુ મજબૂત કરવાનો છે.
આ ઐતિહાસિક કરાર એવા સંવેદનશીલ સમયે આવ્યો છે જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ચરમસીમાએ છે, જે યુદ્ધની નજીકની પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરે છે. આ પ્રાદેશિક સંઘર્ષની અસર ગલ્ફ રાષ્ટ્રો પર પણ સ્પષ્ટપણે દેખાય છે જે દુશ્મનાવટમાં સીધી સંડોવણી ટાળવા માંગે છે. આ તણાવને કારણે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને લાલ સમુદ્ર જેવા મહત્વપૂર્ણ માર્ગો પર દરિયાઈ ટ્રાફિકમાં ભારે વિક્ષેપ પડ્યો છે. આ કરાર મક્કામાં અંતિમ સ્વરૂપ આપવા
‘કોઈ એક પર હમલો, ત્રણેય પર હમલો’ ની જોગવાઈ
પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, આ કરારની સૌથી મહત્વની શરત ‘કલેક્ટિવ ડિફેન્સ’ એટલે કે સામૂહિક સુરક્ષા પર આધારિત છે. આ અંતર્ગત જો ત્રણેય દેશો (સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી) માંથી કોઈપણ એક પર સશસ્ત્ર હમલો થાય, તો તેને ત્રણેય દેશો પર થયેલો હમલો માનવામાં આવશે.
પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલય જણાવે છે કે આ કરારનો હેતુ કોઈપણ સંભવિત આક્રમણ સામે મજબૂત પ્રતિરોધક ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનો છે. આ કરાર ત્રણેય રાષ્ટ્રો વચ્ચે ભાઈચારો, ઐતિહાસિક સંબંધો અને ઇસ્લામિક એકતાના પાયા પર આધારિત છે, અને તેનો હેતુ તેમના સહિયારા વ્યૂહાત્મક હિતોને આગળ વધારવાનો છે.
ક્રાઉન પ્રિન્સ, એર્ડોગન અને શેહબાઝ શરીફ વચ્ચે મુખ્ય બેઠક
આ સંરક્ષણ કરારને સાઉદી અરેબિયામાં યોજાયેલી ઉચ્ચ-સ્તરીય, ગુપ્ત બેઠક દરમિયાન અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હતું. આ બેઠકમાં સાઉદી અરેબિયાના શક્તિશાળી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન (MBS), તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ તૈયપ એર્દોગન અને પાકિસ્તાની વડા પ્રધાન શેહબાઝ શરીફને એકઠા કરવામાં આવ્યા હતા. ત્રણેય નેતાઓ વચ્ચે વ્યાપક ચર્ચા પછી જ સંરક્ષણ ભાગીદારી પર મહોર લાગી.
ઈરાનની તીખી પ્રતિક્રિયા અને ઈબ્રાહિમ રજાઈનું નિવેદન
ઈરાની સંસદના ‘રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિ આયોગ’ના સભ્ય ઈબ્રાહિમ રેઝાઈએ કરાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા, તેને સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધો. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર પોતાની હતાશા વ્યક્ત કરતા તેમણે લખ્યું કે તુર્કી અને પાકિસ્તાન સાથે થયેલો આ “કાગળનો કરાર” સાઉદી અરેબિયાને સુરક્ષા પૂરી પાડી શકતો નથી.
રજાઈએ અમેરિકાનું ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે બિલકુલ એ જ રીતે, જેમ વર્ષો સુધી અમેરિકા સાથે એકતરફી અને ગાઢ સંબંધો રાખવા છતાં રિયાદને સુરક્ષા મળી શકી નહીં, તેવી જ રીતે આ નવો ગઠબંધન પણ નિરર્થક સાબિત થશે. તેમણે બે ટૂંક શબ્દોમાં કહ્યું કે જો સાઉદી અરેબિયા ખરેખર સુરક્ષિત રહેવા માંગે છે, તો તેણે પોતાની વિદેશ અને ક્ષેત્રીય નીતિઓમાં ફેરફાર કરવો પડશે. રિયાદને સુરક્ષા માટે બીજા દેશો સામે ગિડગિડાવાની કે તેમના પર નિર્ભર રહેવાની કોઈ જરૂર નથી, શરત એ છે કે તે પોતાની ક્ષેત્રીય કૂટનીતિમાં સુધારો કરે.
સાઉદી અરેબિયા કેમ વધારી રહ્યું છે પોતાની રક્ષા ભાગીદારી?
નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા તણાવ અને પરોક્ષ સંઘર્ષ વચ્ચે સાઉદી અરેબિયાને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું છે. તાજેતરના સમયમાં, રાજ્યના મહત્વપૂર્ણ માળખાગત સુવિધાઓ અને તેલ સુવિધાઓને અસંખ્ય ખતરનાક ડ્રોન અને મિસાઇલ હુમલાઓ દ્વારા નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. આ હુમલાઓ યમનના હુતી બળવાખોરો અને ઇરાકી લશ્કરને આભારી છે, જે બંનેને ઈરાન તરફથી પરોક્ષ સમર્થન મળે છે.
આ જ કારણ છે કે સાઉદી અરેબિયા તેની સુરક્ષા અંગે અત્યંત સતર્ક બન્યું છે અને પાકિસ્તાન અને તુર્કી જેવા દેશોને સમાવવા માટે તેની સંરક્ષણ ભાગીદારીનો વ્યાપ વધારી રહ્યું છે, જેનો હેતુ તમામ મોરચે તેની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. જો કે, ઈરાનના આ કટ્ટર વલણને પગલે, આગામી દિવસોમાં ગલ્ફ રાષ્ટ્રોની રાજદ્વારીમાં વધુ તણાવ ઉભરી આવવાની શક્યતા છે.
