શું માણસ ૨૦૦ વર્ષ સુધી જીવી શકે? વિજ્ઞાનના નવા અભ્યાસે બતાવી જૈવિક કોષોની ક્ષમતા
માનવ આયુષ્ય કેટલું લાંબું હોઈ શકે? આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન, અદ્યતન ટેકનોલોજી અને એન્ટી-એજિંગ સંશોધનોના વિકાસ સાથે આ સવાલ હંમેશાં વૈજ્ઞાનિકો અને સામાન્ય લોકોમાં કૂતુહલ જગાવતો રહ્યો છે. જો હૃદયરોગ, કેન્સર અને અન્ય જીવલેણ બીમારીઓ પર સંપૂર્ણ વિજય મેળવી લેવામાં આવે, તો પણ શું માણસ ૧૫૦ કે ૨૦૦ વર્ષ સુધી જીવી શકે? તાજેતરમાં પ્રખ્યાત સાયન્ટિફિક જર્નલ ‘NPJ એજિંગ’ માં પ્રકાશિત થયેલા એક સંશોધનમાં વૈજ્ઞાનિકોએ આ સવાલનો અત્યંત રસપ્રદ અને તાર્કિક જવાબ આપ્યો છે.
ગણિતીય મોડલ અને ૧૪૬ થી ૧૯૪ વર્ષનો આંકડો
મોસ્કોની સ્કોલકોવો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી (Skolkovo Institute of Science and Technology) ના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા આ અભ્યાસ મુજબ, જો વૃદ્ધત્વના અન્ય તમામ જાણીતા કારણો અને બીમારીઓને નિયંત્રિત કરી દેવામાં આવે, તો પણ માનવ શરીરના કોષોમાં થતા કુદરતી જિનેટિક ફેરફારો આયુષ્ય પર એક કુદરતી મર્યાદા મૂકે છે.
સંશોધકોના ગણિતીય મોડલ મુજબ, આ સંભવિત મર્યાદા ૧૪૬ થી ૧૯૪ વર્ષ વચ્ચેની હોઈ શકે છે. પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ આંકડો કોઈ માનવ જીવનની નક્કી થયેલી મહત્તમ ઉંમર નથી, પરંતુ ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત એક સૈદ્ધાંતિક ગણતરી છે.
શું છે સોમેટિક મ્યુટેશન (Somatic Mutation)?
આ અભ્યાસનું મુખ્ય કેન્દ્ર ‘સોમેટિક મ્યુટેશન’ એટલે કે શરીરના કોષોમાં સમય જતાં સ્વાભાવિક રીતે થતા ફેરફારો છે. આપણી જીંદગી દરમિયાન જ્યારે પણ નવા કોષો બને છે કે વિભાજિત થાય છે, ત્યારે DNA ની નકલ કરતી વખતે કેટલીક નાની કૌશલ્યકીય ભૂલો રહી જાય છે. આ ભૂલો વારસાગત નથી હોતી પરંતુ જીવન જીવવાની પ્રક્રિયામાં આપોઆપ ઉમેરાય છે.
શરૂઆતમાં આ ફેરફારો નિર્દોષ હોય છે અને તેનાથી કોઈ નુકસાન થતું નથી. પરંતુ જેમ જેમ વ્યક્તિની ઉંમર વધે છે, તેમ તેમ આ કોષીય ભૂલોનો સંગ્રહ વધતો જાય છે, જે અંતે શરીરના મહત્વપૂર્ણ અંગોની કાર્યક્ષમતા ઘટાડે છે
અંગોની પુનઃનિર્માણ ક્ષમતા અને મર્યાદા
માનવ શરીરમાં લિવર અને ફેફસાં જેવા કેટલાક અંગો પાસે નુકસાન પામેલા કોષોને ફરીથી બનાવવાની ઉત્તમ કુદરતી ક્ષમતા હોય છે. પરંતુ હૃદય અને મગજ જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ અંગોમાં નવી પેશીઓનું પુનઃનિર્માણ કરવાની ક્ષમતા ખૂબ જ મર્યાદિત હોય છે. લાંબા ગાળે જ્યારે DNA માં ભૂલોનું પ્રમાણ એક સીમા વટાવી જાય છે, ત્યારે આ અંગોનું કામકાજ ખોરવાઈ જાય છે. આ જ પ્રક્રિયા માનવ જીવનની અંતિમ જૈવિક સરહદ નક્કી કરે છે.
નિષ્ણાતોનો મત અને આ સંશોધનનો સાચો અર્થ
બર્મિંગહામ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર જોઆઓ પેડ્રો ડી મેગાલહેસે આ અભ્યાસને સૈદ્ધાંતિક રીતે ઉત્કૃષ્ટ ગણાવ્યો છે, પરંતુ સાથે એ પણ ઉમેર્યું છે કે માત્ર સોમેટિક મ્યુટેશનના આધારે માનવ આયુષ્યની આખરી મર્યાદા નક્કી કરી શકાય નહીં, કારણ કે વૃદ્ધત્વ એ અનેક જૈવિક પ્રક્રિયાઓનું એક જટિલ મિશ્રણ છે.
આ અભ્યાસનો મુખ્ય સંદેશ એ નથી કે માણસ ૧૯૪ વર્ષ સુધી જીવશે જ. તેનો સાચો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યમાં જો વિજ્ઞાન તમામ બીમારીઓ પર કાબૂ મેળવી લેશે, તો પણ શરીરની અંદર સતત ચાલતા કોષીય અને જિનેટિક ફેરફારોને સમજવા અને તેને સંભાળવા વૈજ્ઞાનિકો માટે સૌથી મોટો પડકાર રહેશે.
