ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો: શેખ હસીનાના પડછાયામાંથી બહાર નીકળવાની અને નવી રાજદ્વારી વાસ્તવિકતા અપનાવવાની જરૂરિયાત
દક્ષિણ એશિયાના ભૂરાજકીય નકશા પર ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધો હંમેશાં અત્યંત સંવેદનશીલ અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ રહ્યા છે. 1971ના મુક્તિ સંગ્રામથી શરૂ થયેલી આ દોસ્તી સમય જતાં આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને સુરક્ષાના ક્ષેત્રે ગાઢ ભાગીદારીમાં ફેરવાઈ હતી. પરંતુ ઓગસ્ટ 2024માં બાંગ્લાદેશમાં થયેલા વિશાળ જનઆંદોલન અને તત્કાલીન વડાપ્રધાન શેખ હસીનાના પદત્યાગ પછી આ દ્વિપક્ષીય સંબંધો એક અભૂતપૂર્વ રાજદ્વારી ધર્મસંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે.
હાલમાં જ નવી દિલ્હી ખાતેથી શેખ હસીના અને તેમના સહયોગીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી પત્રકાર પરિષદ અને નિવેદનોએ ઢાકા અને નવી દિલ્હી વચ્ચે ફરી એકવાર તણાવ વધારી દીધો છે. આ સ્થિતિમાં ભારત સામે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે તે ભૂતકાળના વફાદાર મિત્રોને છોડ્યા વિના, બાંગ્લાદેશની નવી વાસ્તવિકતા અને સત્તા સાથે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોનું રક્ષણ કેવી રીતે કરે.
તાજેતરનો વિવાદ અને ઢાકાનો આક્રોશ
નવી દિલ્હીમાં શેખ હસીના અને તેમના પુત્ર દ્વારા યોજાયેલી પ્રેસ કોન્ફરન્સે બાંગ્લાદેશમાં એક નવો વિવાદ ઉભો કર્યો છે. અવામી લીગના નેતાઓએ ઓગસ્ટ 2024ના જનઆંદોલનને વિદ્યાર્થીઓના આંદોલન તરીકે સ્વીકારવાને બદલે તેને સ્વાર્થી રાજકીય હિતો અને કટ્ટરપંથી તત્વો દ્વારા હડપાયેલું બળવો ગણાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેમણે એવો દાવો પણ કર્યો હતો કે વર્તમાન સમયમાં બાંગ્લાદેશમાં ઇસ્લામી કટ્ટરપંથીઓ અને અરાજક તત્વોને ખુલ્લો દોર મળી ગયો છે.
ઢાકા સ્થિત બાંગ્લાદેશની નવી સરકારે આ નિવેદનો સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો છે. વડાપ્રધાન તારિક રહમાનના નેતૃત્વ હેઠળની સરકારે શેખ હસીનાના નિવેદનોની સખત શબ્દોમાં નિંદા કરી છે. આ ઉપરાંત, બાંગ્લાદેશ સરકારે ભારતીય પિચનો ઉપયોગ કરીને પોતાના દેશ વિરુદ્ધ પ્રચાર કરવાની મંજૂરી આપવા બદલ નવી દિલ્હીની પણ ટીકા કરી છે.
ઢાકામાં ભારતના હાઇકમિશનર દિનેશ ત્રિવેદી સાથેની બેઠક દરમિયાન બાંગ્લાદેશી વડાપ્રધાને શેખ હસીનાના ત્વરિત પ્રત્યાર્પણની માગણી દોહરાવી છે. નોંધનીય છે કે બાંગ્લાદેશની અદાલતે શેખ હસીનાને માનવતા વિરુદ્ધના અપરાધો માટે દોષિત ઠેરવીને મૃત્યુદંડની સજા સંભળાવી છે. આ સ્થિતિએ ભારત માટે કાનૂની, નૈતિક અને રાજદ્વારી રીતે અત્યંત જટિલ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી છે.
નવી દિલ્હી માટે રાજદ્વારી ધર્મસંકટ: જૂનો મિત્ર કે નવો વાસ્તવવાદ?
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ એક ધારદાર તલવાર પર ચાલવા સમાન છે. એક તરફ શેખ હસીનાના દાયકાઓ લાંબા શાસન દરમિયાન ભારતે તેમની સાથે અત્યંત મજબૂત સુરક્ષા અને આર્થિક સંબંધો બાંધ્યા હતા. શેખ હસીનાના સમયમાં ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં સક્રિય ભારત-વિરોધી ઉગ્રવાદી જૂથો સામે બાંગ્લાદેશે કડક કાર્યવાહી કરી હતી, જેનાથી ભારતની સરહદી સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થઈ હતી. તેથી, સંકટના સમયે પોતાના જૂના અને પરીક્ષણ થયેલા મિત્રનો સાથ સંપૂર્ણપણે છોડી દેવો એ ભારતની કૂટનીતિક પરંપરા વિરુદ્ધ ગણાશે.
પરંતુ બીજી તરફ, રાજદ્વારી વાસ્તવવાદ એ માંગ કરે છે કે ભારત કોઈ એક વ્યક્તિ કે કોઈ એક રાજકીય પક્ષ સાથે પોતાના સંબંધો બાંધી ન રાખે. જો નવી દિલ્હી શેખ હસીનાને માત્ર ભારતીય જમીન પર આશ્રય આપવા પૂરતું સીમિત ન રાખતા, તેમને ભારતથી બાંગ્લાદેશના આંતરિક રાજકારણમાં દખલ કરવાની છૂટ આપશે, તો તેનાથી બાંગ્લાદેશની જનતામાં ભારત-વિરોધી ભાવના વધુ તીવ્ર બનશે.
ભારતે એ સ્પષ્ટપણે સમજવું પડશે કે શેખ હસીનાને પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર ‘વીટો’ (Veto) આપવો એ દીર્ઘકાલે ભારત માટે નુકસાનકારક સાબિત થશે.
બાંગ્લાદેશમાં ભારત-વિરોધી ભાવના અને તેની પૃષ્ઠભૂમિ
બાંગ્લાદેશના આંતરિક રાજકારણમાં શેખ હસીનાના સૌથી કટ્ટર વિરોધીઓ એવા પણ છે જેઓ આકરા ભારત-વિરોધી વિચારો ધરાવે છે. આ વિરોધીઓ એવો આરોપ લગાવે છે કે શેખ હસીનાના શાસન દરમિયાન થયેલા સત્તાના દુરુપયોગ, ચૂંટણીઓમાં ગડબડ અને માનવઅધિકારોના ઉલ્લંઘનમાં ભારતનું પરોક્ષ સમર્થન હતું. તેઓ શેખ હસીનાને ‘ભારતના પ્રોક્સી’ (Proxy) તરીકે જુએ છે.
આ સ્થિતિમાં ભારત માટે પડકાર દ્વિગુણિત થઈ જાય છે:
વિરોધી જૂથોનો સામનો: ભારત તે કટ્ટરપંથી તત્વો સાથે બાંધછોડ કરી શકે નહીં જેઓ ભારતની સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા સામે અસ્તિત્વનો ખતરો ઉભો કરે છે.
જનમાનસ જીતવું: ભારતે બાંગ્લાદેશી જનતાને એ સંદેશ આપવો પડશે કે ભારતનો સંબંધ બાંગ્લાદેશના લોકો સાથે છે, કોઈ ચોક્કસ રાજકીય પરિવાર કે પક્ષ સાથે નહીં.
જો ભારત માત્ર શેખ હસીનાના બચાવમાં ઊભું રહેશે, તો તે બાંગ્લાદેશના સામાન્ય નાગરિકો અને નવા રાજકીય પ્રવાહથી વધુ વિખૂટું પડી જશે.
BNP સાથે નવા સંબંધોની શક્યતા અને સંબંધોની પુનઃરચના
તમામ તણાવ અને રાજકીય ફેરફારો વચ્ચે પણ આશાનું એક કિરણ દેખાઈ રહ્યું છે. બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP) અને તેના નેતા તારિક રહમાને તાજેતરના મહિનાઓમાં ભારત પ્રત્યે પ્રમાણમાં વ્યવહારુ અને સંતુલિત અભિગમ અપનાવ્યો છે. ભૂતકાળમાં BNPનો રેકોર્ડ ભારત પ્રત્યે કઠોર રહ્યો હોવા છતાં, વર્તમાન સમયમાં તેમણે દ્વિપક્ષીય સંબંધોને સુધારવા માટે એક રાજદ્વારી તક પૂરી પાડી છે.
બંને દેશોની સરકારે આ તકનો ઉપયોગ કરીને સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાના પ્રયાસો શરૂ કર્યા છે. નવી દિલ્હી અને ઢાકા બંને એ વાત સારી રીતે સમજે છે કે દક્ષિણ એશિયામાં આર્થિક વિકાસ, સરહદી વ્યવસ્થાપન, વેપાર અને કનેક્ટિવિટી માટે બંને દેશોનું એકબીજા પર નિર્ભર રહેવું અનિવાર્ય છે.
ભૌગોલિક-વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક નિર્ભરતા
ભારત અને બાંગ્લાદેશ માત્ર પાડોશી નથી, પરંતુ તેઓ 4,000 કિલોમીટરથી વધુ લાંબી સરહદ, નદીઓના પાણી અને ઊંડા આર્થિક સંબંધોથી જોડાયેલા છે.
ઉત્તર-પૂર્વ ભારત માટે કનેક્ટિવિટી: ભારત દેશના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો (અસમ, ત્રિપુરા, મેઘાલય વગેરે) સુધી ઝડપી પહોંચ માટે બાંગ્લાદેશના ટ્રાન્ઝિટ રૂટ અને ચિત્તાગોંગ બંદર પર નિર્ભર છે.
આર્થિક અને વેપારી હિતો: બાંગ્લાદેશ દક્ષિણ એશિયામાં ભારતનું સૌથી મોટું વેપારી ભાગીદાર છે. ભારતીય નિકાસ, વીજળી પુરવઠો અને કાચો માલ બાંગ્લાદેશના ઉદ્યોગો માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.
ચીન અને પાકિસ્તાનનો પ્રભાવ: જો ભારત બાંગ્લાદેશ સાથેના સંબંધોમાં અંતર રાખશે, તો ઢાકા પર ચીન અને પાકિસ્તાનનો પ્રભાવ વધવાની પૂર્ણ શક્યતા છે, જે ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે મોટો ખતરો બની શકે છે.
આગળનો માર્ગ: સંતુલિત, પ્રાગ્મેટિક અને ભવિષ્યલક્ષી કૂટનીતિ
વર્તમાન સંકટમાંથી બહાર નીકળવા માટે ભારતે ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક કૂટનીતિક પગલાં ભરવાની જરૂર છે. નીચે મુજબના મુદ્દાઓ નવી દિલ્હીની વ્યૂહરચનાનો ભાગ હોવા જોઈએ:
શેખ હસીનાના રાજકીય મંચ પર નિયંત્રણ: ભારતે શેખ હસીનાને માનવતાવાદી ધોરણે આશ્રય આપવો જોઈએ, પરંતુ ભારતીય જમીન પરથી બાંગ્લાદેશના રાજકારણને અસર કરતી કે નવી સરકારને ઉશ્કેરતી પ્રેસ કોન્ફરન્સ કે નિવેદનો આપવાથી તેમને રોકવા જોઈએ.
પ્રત્યાર્પણના મુદ્દાનું કાનૂની સંચાલન: પ્રત્યાર્પણની માગણી અંગે ભારતે ઉતાવળિયા નિર્ણયો લેવાને બદલે દ્વિપક્ષીય કાનૂની કરારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો મુજબ પારદર્શક રીતે પ્રક્રિયા આગળ વધારવી જોઈએ.
નવી સરકાર સાથે ખુલ્લો સંવાદ: તારિક રહમાન અને BNP ની નવી નેતાગીરી સાથે નિયમિત અને ઉચ્ચ સ્તરીય રાજદ્વારી સંવાદ જાળવી રાખવો જોઈએ જેથી અવિશ્વાસની ખાઈ પૂરી શકાય.
લોકો-થી-લોકોના સંબંધો (People-to-People Contacts): વિઝા પ્રક્રિયા, તબીબી પ્રવાસન અને શૈક્ષણિક આદાનપ્રદાનને ઝડપથી પૂર્વવત કરીને સામાન્ય બાંગ્લાદેશી નાગરિકોમાં ભારત પ્રત્યેનો વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવો જોઈએ.
