રશિયામાં આર્થિક કટોકટી ઘેરી બની: બેંકોમાંથી નાણાંનો ઉપાડ અને મૂડીનું પલાયન ‘વોર ઈકોનોમી’ પર વધારી રહ્યું છે દબાણ
યુક્રેન સામેનું યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાતા રશિયાની અર્થવ્યવસ્થા પર હવે તેની ગંભીર અને નકારાત્મક અસરો સ્પષ્ટપણે દેખાવા લાગી છે. રશિયામાં બેંક ખાતાઓમાંથી અબજો ડોલરની રોકડ ઉપાડવી અને સ્થાનિક ઉદ્યોગપતિઓ દ્વારા દેશમાંથી પોતાની મૂડી બહાર લઈ જવી (Capital Flight) એ રશિયાના અર્થતંત્ર અને ક્રેમલિનની યુદ્ધ ક્ષમતા સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરી રહ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૬માં બેંકોમાંથી થઈ રહેલી આ ઐતિહાસિક નિકાસ માત્ર એક સામાન્ય આર્થિક ફેરફાર નથી, પરંતુ યુદ્ધ હવે રશિયાના સીમાડા ઓળંગીને તેના આંતરિક વિસ્તારો સુધી પહોંચી ગયું હોવાનો એક મોટો માનસિક અને આર્થિક પુરાવો છે.
વધતી જતી ફુગાવાની સ્થિતિ, બજેટમાં થતી ખાધ અને નાગરિકોમાં ઉદ્ભવેલો અસુરક્ષાનો ભાવ – આ ત્રણેય પરિબળોએ રશિયન નાગરિકો અને ઉદ્યોગપતિઓમાં ભયનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે. લોકોને હવે ડર છે કે સરકાર યુદ્ધના વિશાળ ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે નાગરિકોની ખાનગી બચત અને સંપત્તિ પર નિયંત્રણ લાદી શકે છે.
૨૦૨૨ પછીનો સૌથી મોટો કેશ આઉટફ્લો: આંકડા શું કહે છે?
અંતરરાષ્ટ્રીય આંકડા અને વોશિંગ્ટન પોસ્ટના અહેવાલો મુજબ, ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના માત્ર પ્રથમ બે અઠવાડિયામાં જ રશિયન બેંક ખાતાઓમાંથી આશરે ૩.૪ અબજ ડોલર (૨૮૬.૪ અબજ રૂબલ) રોકડા ઉપાડી લેવામાં આવ્યા હતા. આ અગાઉ જૂન અને જુલાઈ મહિનામાં આંકડો ૧૧.૮ અબજ ડોલર સુધી પહોંચી ગયો હતો. જો જૂનથી ઓગસ્ટના મધ્ય સુધીનો એકંદર આંકડો જોવામાં આવે તો રશિયન બેંકિંગ સિસ્ટમમાંથી કુલ ૧૫.૨ અબજ ડોલર કરતાં પણ વધુ રકમ બહાર નીકળી ગઈ છે.
રશિયાની સૌથી મોટી બેંક ‘સ્બેરબેંક’ (Sberbank) ના વરિષ્ઠ અધિકારી તારાસ સ્ક્વોર્ત્સોવના જણાવ્યા મુજબ, ૨૦૨૬માં થઈ રહેલું આ મૂડીનું પલાયન ૨૦૨૨માં યુદ્ધ શરૂ થયું તે સમયની પ્રથમ મોટી લહેર કરતાં પણ લગભગ બમણું થઈ શકે છે. જૂન મહિનાથી જ રશિયન સેન્ટ્રલ બેંકે ચેતવણી આપી હતી કે લોકોમાં રોકડ નાણાં હાથ પર રાખવાની માંગ અભૂતપૂર્વ રીતે વધી રહી છે. જમા રકમમાં વૃદ્ધિ દર નગણ્ય રહ્યો છે જ્યારે રોકડ ઉપાડનો દર ચિંતાજનક રીતે વધ્યો છે.
બેંકમાંથી રોકડ ઉપાડ અને ‘મૂડીનું પલાયન’ વચ્ચેનો તફાવત
અહીં બે અલગ અલગ બાબતોને સમજવી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે જે એકસાથે રશિયન અર્થતંત્રને ઘેરી રહી છે:
બેંકમાંથી કેશ ઉપાડ (Cash Outflow): આનો અર્થ એ છે કે નાગરિકો પોતાના પૈસા બેંક ખાતામાંથી કાઢીને રોકડ સ્વરૂપે ઘરે અથવા પોતાની પાસે તિજોરીઓમાં રાખી રહ્યા છે. આ બેંકિંગ સિસ્ટમમાં લિક્વિડિટી (પ્રવાહિતતા) ની અછત ઊભી કરે છે.
મૂડીનું પલાયન (Capital Flight): આમાં ઉદ્યોગપતિઓ કે ધનિક નાગરિકો પોતાના નાણાં રશિયામાંથી બહાર મોકલીને વિદેશી બેંક ખાતાઓમાં, વિદેશી ચલણમાં, સોનામાં અથવા અન્ય સંપત્તિઓમાં રોકી રહ્યા છે.
જ્યારે આ બંને ઘટનાઓ એકસાથે બને છે, ત્યારે દેશની બેંકિંગ સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે કટોકટીમાં મુકાઈ જાય છે. એક તરફ બેંકો પાસે ધિરાણ આપવા માટે નાણાં નથી બચતા અને બીજી તરફ દેશની રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ બહાર ચાલી જાય છે.
રશિયન નાગરિકોમાં બેંકો પ્રત્યે અવિશ્વાસ કેમ વધી રહ્યો છે?
રશિયાના સામાન્ય નાગરિકો અને કારોબારીઓ બેંકમાં પૈસા રાખતા ડરી રહ્યા છે તેની પાછળ કેટલાંક મુખ્ય સામાજિક અને રાજકીય કારણો છે:
૧. ખાનગી બચત જપ્ત થવાનો ડર:
યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાતા રશિયા સરકાર પાસે ભંડોળ ખૂટી રહ્યું છે. જૂન મહિનામાં રશિયન કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના વરિષ્ઠ નેતા ગેન્નાડી જ્યુગાનોવે ખુલ્લેઆમ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે યુદ્ધ અને અર્થવ્યવસ્થાને ટેકો આપવા માટે દેશના નાગરિકો અને કંપનીઓના બેંક ખાતામાં પડેલા પૈસાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. જોકે, સરકારે આને સત્તાવાર નીતિ તરીકે સ્વીકારી નથી, પરંતુ આવી જાહેરમાં થયેલી ચર્ચાઓએ સામાન્ય લોકોના મનમાં પોતાના પૈસા જપ્ત થઈ જવા અંગે મોટો ફાળો આપ્યો છે.
૨. યુક્રેનના ડ્રોન હુમલા અને આંતરિક અસ્થિરતા:
યુક્રેન હવે માત્ર સરહદ પર લડી રહ્યું નથી, પરંતુ તેના ડ્રોન હુમલા રશિયાના ઊંડા આંતરિક વિસ્તારો, ઔદ્યોગિક એકમો અને લોજિસ્ટિક્સ કેન્દ્રો સુધી પહોંચી ગયા છે. ૧૬ ઓગસ્ટે મોસ્કો પ્રદેશના પોડોલ્સ્કમાં રશિયાની સૌથી મોટી ઈ-કોમર્સ કંપની ‘વાઈલ્ડબેરીઝ’ (Wildberries) ના વિશાળ વેરહાઉસ પર થયેલા હુમલાએ વ્યાપારી જગતમાં ભય વ્યાપી દીધો છે. આવા હુમલાઓને કારણે હજારો વેપારીઓનો માલ-સામાન નાશ પામે છે, સપ્લાય ચેઈન તૂટી જાય છે અને આર્થિક નુકસાન થાય છે.
બેંકિંગ સિસ્ટમ અને રશિયન બેંકો પર વધતું દબાણ
રશિયાની બેંકો હાલમાં અત્યંત ત્રિશંકુ સ્થિતિમાં મુકાઈ ગઈ છે. એક તરફ સરકાર ઈચ્છે છે કે બેંકો યુદ્ધ સંબંધિત ઉદ્યોગોને અને સ્થાનિક કંપનીઓને વધુમાં વધુ લોન આપે. જૂન મહિનામાં બેંકોનું કોર્પોરેટ લેન્ડિંગ પોર્ટફોલિયો વાર્ષિક ધોરણે ૧૩.૭% ના દરે વધી રહ્યું હતું, જે દર્શાવે છે કે બેંકોનું મોટાભાગનું ભંડોળ લાંબા ગાળાની લોનમાં સપડાયેલું છે.
બીજી તરફ, ગ્રાહકો દરરોજ અબજો રૂબલ રોકડા ઉપાડી રહ્યા છે. આનાથી બેંકો પાસે દૈનિક વ્યવહારો ચલાવવા માટે રોકડની ભારે અછત ઊભી થઈ છે. સ્બેરબેંકના અધિકારીઓએ જુલાઈના અંતમાં સ્વીકાર્યું હતું કે રશિયન બેંકો પાસે હવે સરકારના બજેટ ખાધને પૂરવા માટે જારી કરવામાં આવતા ‘સરકારી બોન્ડ્સ’ (OFZ) ખરીદવા માટે વધારાની રૂબલ લિક્વિડિટી બચી નથી.
સરકારની બજેટ ખાધ અને નાણાકીય સંકટ
રશિયાના નાણા મંત્રાલયના સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, જાન્યુઆરીથી જુલાઈ ૨૦૨૬ વચ્ચે રશિયાની સંઘીય બજેટ ખાધ (Budget Deficit) ૬.૪૫૫ ટ્રિલિયન રૂબલ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે દેશની કૂલ જીડીપી (GDP) ના આશરે ૨.૮% જેટલી થાય છે.
નોંધનીય બાબત એ છે કે રશિયા સરકારે સમગ્ર ૨૦૨૬ના વર્ષ માટે બજેટ ખાધનો પ્રારંભિક લક્ષ્યાંક ૩.૭૮૬ ટ્રિલિયન રૂબલ (૧.૬% GDP) રાખ્યો હતો. પરંતુ વર્ષના પ્રથમ સાત મહિનામાં જ વાસ્તવિક ખાધ વાર્ષિક લક્ષ્યાંક કરતાં લગભગ બમણી થઈ ગઈ છે. સામાન્ય રીતે સરકારો આવી ખાધ પૂરવા માટે બોન્ડ વેચીને બેંકો અને રોકાણકારો પાસેથી નાણાં ઉધાર લે છે, પરંતુ જ્યારે બેંકો પાસે જ નાણાં ન હોય, ત્યારે સરકાર માટે ઘરેલુ બજારમાંથી ભંડોળ એકત્ર કરવું લગભગ અશક્ય બની જાય છે.
‘વોર ઈકોનોમી’ પર તેની આખરી અસર શું થશે?
આ તમામ પરિસ્થિતિઓનો સરવાળો કરીએ તો રશિયાની સમગ્ર ‘વોર ઈકોનોમી’ (યુદ્ધ અર્થતંત્ર) પર અભૂતપૂર્વ દબાણ સ્પષ્ટ દેખાય છે:
બેંકિંગ સિસ્ટમમાંથી નાણાંનો મોટા પાયે ઉપાડ.
ઉદ્યોગપતિઓ દ્વારા વિદેશમાં મૂડીનું સ્થાનાંતરણ.
સરકારની ગંભીર આર્થિક અને બજેટ ખાધ.
દેશના આંતરિક આર્થિક માળખા પર યુક્રેની હુમલા.
આ ચારેય પરિબળો દર્શાવે છે કે ક્રેમલિન માટે યુદ્ધનો નાણાકીય બોજ ઉઠાવવો હવે સરળ રહ્યો નથી. જો આ સ્થિતિ લાંબો સમય ચાલશે, તો રશિયન સરકાર પાસે અમુક કઠોર વિકલ્પો જ બચશે: નાગરિકો પર ભારે કરવેરા (Taxes) લાદવા, બિન-સૈન્ય સરકારી ખર્ચાઓમાં કાપ મૂકવો, અથવા નાગરિકોની ખાનગી સંપત્તિઓ પર સરકારી અંકુશ મેળવવો. આ તમામ વિકલ્પો રશિયાની જનતામાં અસંતોષ વધારી શકે છે.
