3 દાયકામાં 4 અમેરિકી રાજદૂતો પહોંચ્યા કાશ્મીર! શું દર વખતે થયો મોટો વિવાદ? જાણો ઇતિહાસ

રાજધાની શ્રીનગર અને સમગ્ર જમ્મુ-કશ્મીર ક્ષેત્રનો પ્રવાસ કોઈ પણ વિદેશી રાજદ્વારી માટે હંમેશાથી અત્યંત સંવેદનશીલ અને રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ રહ્યો છે. ખાસ કરીને જ્યારે અમેરિકા જેવા વૈશ્વિક સુપરપાવરના રાજદૂત શ્રીનગરની મુલાકાતે આવે, ત્યારે નવી દિલ્હી અને ઇસ્લામાબાદથી લઈને વોશિંગ્ટન સુધીના રાજકીય વર્તુળોમાં ભારે હલચલ મચી જાય છે. હાલમાં જ ભારતમાં અમેરિકાના ૨૭મા રાજદૂત સર્જિયો ગોરે (Sergio Gor) શ્રીનગરનો પ્રવાસ કર્યો હતો. બદલાયેલા સંજોગોમાં યોજાયેલી આ મુલાકાત દરમિયાન તેમણે માત્ર શ્રીનગરની ખીણ અને કુદરતી સૌંદર્યની પ્રશંસા જ ન કરી, પરંતુ જમ્મુ-કશ્મીરને ભારતનો એક અવિભાજ્ય અને મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો ગણાવીને જૂના તમામ વિવાદો પર એક નવો દ્રષ્ટિકોણ મૂક્યો હતો.

અતીતમાં જ્યારે પણ અમેરિકી રાજદૂતોએ કશ્મીરની ધરતી પર પગ મૂક્યો છે, ત્યારે તેનાથી મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદો સર્જાયા છે. વિયેતનામ અને શિતયુદ્ધના સમયથી લઈને આજ સુધી વોશિંગ્ટનનો કશ્મીર પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ કેવો રહ્યો છે અને છેલ્લા ૩ દાયકામાં કયા ૪ પ્રમુખ અમેરિકી રાજદૂતોએ કશ્મીરનો પ્રવાસ કરીને રાજકીય ગરમાવો ઉત્પન્ન કર્યો હતો, તે જાણવું અત્યંત રસપ્રદ છે.

અમેરિકી રાજદૂત સર્જિયો ગોર, જેઓ દક્ષિણ અને મધ્ય એશિયા માટે વોશિંગ્ટનના વિશેષ દૂધ તરીકે પણ સેવા આપી રહ્યા છે, તેમણે શ્રીનગરમાં મુખ્યમંત્રી ઉમર અબ્દુલ્લા સાથે ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક યોજી હતી. આ મુલાકાત બાદ ગોરે પત્રકારો સાથે વાતચીત કરતી વખતે ખુલ્લા મનથી કહ્યું હતું કે, “જમ્મુ-કશ્મીર ભારતનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સુંદર ભાગ છે. હું પહેલીવાર અહીં આવ્યો છું અને કશ્મીરની વ્યાપક સુંદરતા જોઈને ખૂબ જ ઉત્સાહિત છું. અમારી વચ્ચે અત્યંત સકારાત્મક બેઠક થઈ છે અને અમે ભારત-અમેરિકાના સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવા માટે આતુર છીએ.”

ગોરની આ મુલાકાત એવા સમયે થઈ છે જ્યારે કશ્મીરમાંથી કલમ ૩૭૦ નાબૂદ થયા બાદ સ્થિતિમાં ઘણો મોટો સુધારો આવ્યો છે. ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિઓ પર લગામ લાગી છે, મોટાભાગના અલગાવવાદી સંગઠનોનું અસ્તિત્વ પૂરું થઈ ગયું છે અને પ્રવાસન ક્ષેત્રે નવો રેકોર્ડ સર્જાયો છે. ભૂતકાળમાં જ્યાં વોશિંગ્ટન કશ્મીર મુદ્દે ‘ઢુલમુલ’ (અસ્પષ્ટ) વલણ ધરાવતું હતું, ત્યાં હવે અમેરિકી રાજદૂતનું કશ્મીરને ભારતનો અવિભાજ્ય હિસ્સો ગણાવવું એ નવી દિલ્હીની મોટી કૂટનીતિક વિજય દર્શાવે છે.

૧૯૯૦ના દાયકામાં જ્યારે કશ્મીરી પંડિતોનું હિજરત થઈ રહ્યું હતું અને ખીણપ્રદેશમાં આતંકવાદ અને હિંસા ચરમસીમા પર હતી, ત્યારે અમેરિકાની કૂટનીતિ કશ્મીર મુદ્દે તટસ્થ રહેવાને બદલે ત્યાંના વિવિધ રાજકીય ગુટો સાથે સીધો સંપર્ક સાધવામાં વધુ રસ દાખવતી હતી.

વર્ષ ૧૯૯૫માં તત્કાલીન અમેરિકી રાજદૂત ફ્રેન્ક વિસ્નર (Frank Wisner) શ્રીનગરના પ્રવાસે ગયા હતા. વિસ્નરે પોતાના પ્રવાસ દરમિયાન માત્ર સરકારી અધિકારીઓ કે મુખ્યધારાના રાજકારણીઓ સાથે જ મુલાકાત નહોતી કરી, પરંતુ તેમણે આતંકવાદીઓ અને અલગાવવાદી સંગઠનોના નેતાઓ, શિક્ષણવિદો, વિરોધી વિદ્યાર્થીઓ અને વેપારી મંડળો સાથે પણ બંધ બારણે બેઠકો યોજી હતી. વિસ્નરની આ મુલાકાતથી ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયમાં ભારે અસંતોષ ફેલાયો હતો અને તેને ભારતની આંતરિક બાબતોમાં અમેરિકી હસ્તક્ષેપ ગણાવીને મોટો વિવાદ ઊભો થયો હતો.

૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકાના પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટને પાકિસ્તાનના તત્કાલીન વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફ પર દબાણ લાવીને સેનાને એલઓસી (LoC) પાછળ હટાવવા મજબૂર કર્યા હતા. પરંતુ ૨૦૦૧માં અમેરિકા પર થયેલા ૯/૧૧ ના આતંકવાદી હુમલા બાદ વૈશ્વિક કૂટનીતિના સમીકરણો સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયા.

૨૦૦૨માં તત્કાલીન અમેરિકી રાજદૂત રોબર્ટ બ્લેકવિલ (Robert Blackwill) કશ્મીરની મુલાકાતે ગયા હતા. પરંતુ પોતાના પુરોગામી ફ્રેન્ક વિસ્નરથી તદ્દન અલગ, બ્લેકવિલે કોઈપણ અલગાવવાદી કે હુર્રિયત નેતા સાથે મુલાકાત કરવાનો સ્પષ્ટ ઈનકાર કરી દીધો હતો. તેમણે લશ્કરી હેલિકોપ્ટરમાં લાઇન ઓફ કન્ટ્રોલ (LoC) પર ઉડાન ભરીને આતંકવાદી ઘૂસણખોરી અને સુરક્ષા સ્થિતિની સમીક્ષા કરી હતી. બ્લેકવિલની આ મુલાકાતે સાબિત કર્યું હતું કે ૯/૧૧ પછી અમેરિકા માટે ‘અલગાવવાદ’ કરતાં ‘આતંકવાદ નાબૂદી’ અને ભારતની સુરક્ષા પ્રાથમિકતા બની ગઈ હતી.

વર્ષ ૨૦૧૧માં રાજદૂત ટિમોથી રોમર (Timothy Roemer) એ શ્રીનગરનો પ્રવાસ કર્યો હતો અને તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી ઉમર અબ્દુલ્લા સાથે બેઠક કરીને આર્થિક વિકાસ અને ક્ષેત્રીય સુરક્ષા પર ચર્ચા કરી હતી. આ પ્રવાસ સંપૂર્ણપણે સંસ્થાકીય અને પ્રોટોકોલ આધારિત રહ્યો હતો, જેથી કોઈ મોટો રાજકીય વિવાદ સર્જાયો નહોતો.

ત્યારબાદ, ઓગસ્ટ ૨૦૧૯માં કેન્દ્રની મોદી સરકારે જમ્મુ-કશ્મીરનો વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો (કલમ ૩૭૦) રદ કર્યો હતો. આ ઐતિહાસિક બંધારણીય ફેરફાર બાદ પરિસ્થિતિની સમીક્ષા કરવા માટે જાન્યુઆરી ૨૦૨૦માં અમેરિકી રાજદૂત કેનેથ જસ્ટર (Kenneth Juster) વિદેશી રાજદ્વારીઓના એક ખાસ મિશન હેઠળ શ્રીનગર ગયા હતા. જસ્ટરે ત્યાંના સ્થાનિક નાગરિકો, નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓ અને સુરક્ષા દળો સાથે મુલાકાત કરીને કશ્મીરમાં શાંતિ અને સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત થઈ રહી હોવાનો અહેવાલ વોશિંગ્ટન મોકલ્યો હતો.

છેલ્લા ૩૦ વર્ષોના આંકડા અને રાજદૂતોની મુલાકાતોનું પૃથ્થકરણ કરીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધોમાં મોટો ગુણાત્મક બદલાવ આવ્યો છે. એક સમય હતો જ્યારે વોશિંગ્ટન કશ્મીર મુદ્દે ભારત અને પાકિસ્તાનને એક જ ત્રાજવે તોલતું હતું અને સ્વતંત્ર કશ્મીર કે અલગાવવાદીઓને પ્રોત્સાહન આપવાની નીતિ ધરાવતું હતું.

પરંતુ આજે ચિત્ર તદ્દન બદલાઈ ચૂક્યું છે. ભારત હવે માત્ર દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રદેશ પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું, પરંતુ સંરક્ષણ, વેપાર, ક્રિટિકલ ટેકનોલોજી, રેર અર્થ મિનરલ્સ અને આતંકવાદ વિરોધી અભિયાનોમાં અમેરિકાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક ભાગીદાર બની ગયું છે. રાજદૂત સર્જિયો ગોરની તાજેતરની શ્રીનગર મુલાકાતે સાબિત કરી દીધું છે કે અમેરિકા હવે કશ્મીરને ભારતનો આંતરિક અને અવિભાજ્ય હિસ્સો માને છે અને ભૂતકાળના તમામ વિવાદો હવે આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિમાંથી વિલીન થઈ ચૂક્યા છે.