ચોંકાવનારો ખુલાસો: 1 લાખથી વધુની લોનમાં 90% નો ઉછાળો, જાણો કેમ જૂના ગ્રાહકો પર વધ્યો વિશ્વાસ
ભારતના માઇક્રોફાઇનાન્સ (Microfinance) ક્ષેત્રમાં છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન એક મોટો અને નિર્ણાયક બદલાવ જોવા મળ્યો છે. આ સેક્ટરનો કુલ પોર્ટફોલિયો ઘટી રહ્યો છે, ધિરાણ લેનારા ગ્રાહકોની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો છે અને એક્ટિવ લોનનું પ્રમાણ પણ ઓછું થયું છે. પરંતુ આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે, જે ગ્રાહકો બાકી રહ્યા છે તેમને મળનારી સરેરાશ લોનની રકમ (Loan Size) નોંધપાત્ર રીતે વધી ગઈ છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓ હવે ઓછા ગ્રાહકોને પહેલા કરતાં વધુ રકમનું ધિરાણ આપી રહી છે. આ સ્થિતિ એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે આ સેક્ટર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ગ્રાહકો દ્વારા લેવાતા વધુ પડતા કરજ (Over-borrowing) અને વધતા જતાં ડિફોલ્ટ (Default) ના પડકારો સામે ઝઝૂમી રહ્યું હતું.
આંકડા શું કહે છે? CRIF હાઇમાર્કનો ચોંકાવનારો રિપોર્ટ
‘CRIF હાઇમાર્ક’ ના જૂન 2026 ના માઇક્રો લેન્ડ રિપોર્ટ અનુસાર:
કુલ પોર્ટફોલિયોમાં ઘટાડો: દેશનો કુલ માઇક્રોફાઇનાન્સ પોર્ટફોલિયો એક વર્ષમાં ₹3.59 લાખ કરોડથી ઘટીને ₹3.33 લાખ કરોડ થઈ ગયો છે, એટલે કે તેમાં આશરે 7.3% નો ઘટાડો નોંધાયો છે.
ગ્રાહકોની સંખ્યા ઘટી: આ જ સમયગાળામાં લોન લેનારા ગ્રાહકોની સંખ્યા 8 કરોડથી ઘટીને 6.6 કરોડ રહી ગઈ છે (લગભગ 17% નો ઘટાડો).
એક્ટિવ લોન ઘટી: એક્ટિવ લોનની સંખ્યા પણ 13.2 કરોડથી ઘટીને 10.3 કરોડ થઈ છે.
સરેરાશ લોન એક્સપોઝર વધ્યું: ગ્રાહકો ઘટવા છતાં, એક એક્ટિવ લોન પરનો સરેરાશ એક્સપોઝર 19% વધીને ₹32,400 ની આસપાસ પહોંચી ગયો છે.
આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે સેક્ટરમાંથી નાના અને નબળા ગ્રાહકો બહાર થઈ રહ્યા છે, પણ હયાત ગ્રાહકોને મોટો નાણાકીય સપોર્ટ મળી રહ્યો છે.
નાની લોનમાં ઘટાડો, ₹1 લાખથી મોટી લોનમાં 90% નો ઉછાળો
નાણાકીય વર્ષ 2026-27 ની પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળા (એપ્રિલ-જૂન 2026) માં કંપનીઓએ ₹61,172 કરોડની નવી લોન વહેંચી હતી. આ અગાઉની ત્રિમાસિક સરખામણીએ 20% ઓછી છે, પરંતુ ગયા વર્ષના સમાન ગાળા કરતાં 18.6% વધુ છે. આ દરમિયાન નવી લોનનો સરેરાશ સાઈઝ ₹54,000 થી વધીને ₹62,000 થયો છે.
કંપનીઓની ધિરાણ શ્રેણીમાં થયેલો ફેરફાર વધુ રસપ્રદ છે:
₹30,000 સુધીની નાની લોન: આવી લોનની કુલ રકમમાં વાર્ષિક ધોરણે 35% નો ઘટાડો થયો છે.
₹1 લાખથી વધુની મોટી લોન: આ શ્રેણીમાં 90% નો બમ્પર વધારો નોંધાયો છે.
નવી વહેંચાયેલી લોનમાં ₹1 લાખથી મોટી લોનનો હિસ્સો અગાઉના 9% થી વધીને હવે 14% થઈ ગયો છે.
જૂના અને ભરોસાપાત્ર ગ્રાહકો પર વધ્યો વિશ્વાસ
રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓએ પોતાની રણનીતિ બદલી છે. તેઓ નવા ગ્રાહકો ઉમેરવા કરતાં પોતાના જૂના ગ્રાહકોને ફરી લોન આપવા પર વધુ ભાર મૂકી રહી છે.
પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં વહેંચાયેલી નવી લોનની રકમમાંથી 55.5% હિસ્સો એવા ગ્રાહકોનો હતો જેઓ અગાઉ પણ તે જ કંપનીના ગ્રાહક રહી ચૂક્યા હતા.
₹1 લાખથી વધુની મોટી લોનની વાત કરીએ તો, તેમાં જૂના ગ્રાહકોનો હિસ્સો 77.6% જેટલો ઊંચો રહ્યો છે.
જે ગ્રાહકોએ ભૂતકાળમાં સમયસર હપ્તા ભર્યા છે, કંપનીઓ આગામી સાયકલમાં તેમને વધુ રકમની લોન આપી રહી છે, જેથી જોખમ ઓછું કરી શકાય.
ઓવર-બોરોઇંગ અને બાકી લેણી રકમ (Overdue) માં સુધારો
નવા નિયમો અને કડક અમલીકરણના કારણે ચુકવણીની સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે:
91 થી 180 દિવસનો ઓવરડ્યુ પોર્ટફોલિયો: જૂન 2025 માં જે 3.1% હતો, તે જૂન 2026 માં ઘટીને 0.8% રહી ગયો છે.
31 થી 180 દિવસનો ઓવરડ્યુ પોર્ટફોલિયો: 5.5% થી ઘટીને 1.6% થયો છે.
1 થી 180 દિવસનો ઓવરડ્યુ પોર્ટફોલિયો: 7.1% થી ઘટીને 2.3% થઈ ગયો છે.
આ સુધારો દર્શાવે છે કે બેંકો, NBFCs અને MFIs એ લોન રિકવરી અને રિસ્ક મેનેજમેન્ટની પ્રક્રિયા વધુ મજબૂત બનાવી છે.
‘ત્રણ લેન્ડર મર્યાદા’ નિયમની સકારાત્મક અસર
આરબીઆઈ (RBI) અને સેક્ટર દ્વારા અમલમાં મુકાયેલા નિયમો, જેમ કે — એક ગ્રાહક વધુમાં વધુ 3 માઇક્રોફાઇનાન્સ કંપનીઓ પાસેથી જ ધિરાણ લઈ શકે, કુલ બાકી લોન પર મર્યાદા, અને 60 દિવસથી વધુ ઓવરડ્યુ હોય તેવા ગ્રાહકને નવી લોન ન આપવી — આ તમામની હકારાત્મક અસર દેખાઈ રહી છે.
ડેટા દર્શાવે છે કે બે કે તેથી ઓછી કંપનીઓ પાસેથી લોન લેનારા ગ્રાહકોમાં 31-180 દિવસનો ઓવરડ્યુ માત્ર 1.9% છે. પરંતુ જે ગ્રાહકોએ પાંચ કે તેથી વધુ જગ્યાએથી લોન લીધી છે, તેમાં ડિફોલ્ટ રેટ 7.9% સુધી પહોંચી જાય છે.
અલગ-અલગ રાજ્યોમાં અલગ-અલગ સ્થિતિ
રાષ્ટ્રીય સ્તરે સુધારો દેખાતો હોવા છતાં રાજ્યો વચ્ચે મોટો તફાવત છે:
પશ્ચિમ બંગાળ: પોર્ટફોલિયોમાં વાર્ષિક 21% નો ઘટાડો નોંધાયો છે.
કર્ણાટક: ઓવરડ્યુ દર જૂન 2025 ના 12.5% થી ઘટીને જૂન 2026 માં 1.3% થઈ ગયો છે.
બિહાર, ઝારખંડ અને તમિલનાડુ: આ રાજ્યોમાં મોટા સાઈઝની લોનનો હિસ્સો ઝડપથી વધ્યો છે.
આ તફાવત દર્શાવે છે કે સ્થાનિક અર્થતંત્ર, ગ્રામીણ આવક અને સ્થાનિક જરૂરિયાતો મુજબ દરેક રાજ્યનું ચિત્ર અલગ છે.
મોટા ધિરાણમાં જોખમ અને ભવિષ્યના પડકારો
સેક્ટરમાં સુધારો થઈ રહ્યો છે, પરંતુ જોખમ સંપૂર્ણપણે ટળ્યું નથી. માર્ચ 2026 માં 1 થી 30 દિવસની પ્રાથમિક વિલંબિત ચુકવણી 0.6% હતી, જે જૂન 2026 માં વધીને 0.7% થઈ છે. આ ઉપરાંત, ₹2 લાખથી વધુનો એક્સપોઝર ધરાવતા ગ્રાહકોમાં ડિફોલ્ટનું જોખમ ઈન્ડસ્ટ્રીના એવરેજ કરતાં વધુ છે.
ચોમાસાની સ્થિતિ, ખાતરના વધતા ભાવ અને ગ્રામીણ આવક પરનું દબાણ આગામી મહિનાઓમાં ગ્રાહકોની ચુકવણી ક્ષમતા પર અસર કરી શકે છે.
કંપનીઓ હવે બીજા લોન પ્રોડક્ટ્સ તરફ પણ વળી
જૂન 2025 માં RBI એ NBFC-MFI માટે માઇક્રોફાઇનાન્સમાં ન્યૂનતમ એસેટ્સ રાખવાની સીમા 75% થી ઘટાડીને 60% કરી દીધી હતી. આ નિર્ણય બાદ કંપનીઓ હવે ગોલ્ડ લોન, સિક્યોર્ડ MSME લોન અને અન્ય રીટેલ લોન પ્રોડક્ટ્સમાં વિસ્તરણ કરી રહી છે.
ક્રિસિલ (CRISIL) ના અંદાજ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2027 માં NBFC-MFI નું કુલ AUM 20% વધી શકે છે, જેમાં શુદ્ધ માઇક્રોફાઇનાન્સ પોર્ટફોલિયોની વૃદ્ધિ 13% ની આસપાસ રહેવાનો અંદાજ છે.
