ATMમાંથી કેશ ન મળે અને બેલેન્સ કપાય તો ગભરાશો નહીં! 5 દિવસમાં પૈસા નહીં આવે તો બેંક આપશે વળતર!
આજના ડિજિટલ યુગમાં એટીએમ (ATM) આપણા રોજિંદા જીવનનો એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગયું છે. ગમે ત્યારે અને ગમે ત્યાં રોકડ રકમ મેળવવાની આ સુવિધાએ આપણું જીવન ઘણું સરળ બનાવ્યું છે. પરંતુ, ઘણીવાર એવું બને છે કે આપણે એટીએમમાંથી પૈસા ઉપાડવાની પ્રક્રિયા પૂરી કરીએ, મશીનમાંથી અવાજ પણ આવે, પરંતુ રોકડ રકમ બહાર ન આવે. અને તે જ ક્ષણે આપણા મોબાઈલ પર મેસેજ આવે કે તમારા ખાતામાંથી પૈસા કપાઈ ગયા છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કોઈ પણ સામાન્ય વ્યક્તિનું ગભરાઈ જવું સ્વાભાવિક છે. ખાસ કરીને જ્યારે રકમ મોટી હોય કે મહિનાના અંતે જરૂરી ખર્ચ માટે પૈસા ઉપાડ્યા હોય, ત્યારે ચિંતા વધી જાય છે. પરંતુ આવા સમયે ગભરાવાની બિલકુલ જરૂર નથી, કારણ કે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ ગ્રાહકોના હિતોની સુરક્ષા માટે ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને કડક નિયમો બનાવ્યા છે.

ટેકનિકલ ખામી અને અપૂરતા બેલેન્સ વચ્ચેનો તફાવત સમજો
બેંકિંગ વ્યવહારમાં જ્યારે કોઈ ટ્રાન્ઝેક્શન નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે તેની પાછળ મુખ્યત્વે બે કારણો હોઈ શકે છે: એક તો ગ્રાહકની પોતાની ભૂલ એટલે કે ખાતામાં પૂરતા પૈસા ન હોવા, અને બીજું બેંક કે એટીએમ મશીનની ટેકનિકલ ખામી. આ બંને પરિસ્થિતિઓમાં બેંકના નિયમો અને ચાર્જ તદ્દન અલગ હોય છે. ઘણા લોકો આ બંને બાબતોને એકસાથે જોડી દે છે, જેના કારણે તેમના મનમાં ગેરસમજ ઊભી થાય છે.
જો તમારા ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ નથી અને તેમ છતાં તમે એટીએમમાંથી પૈસા ઉપાડવાનો પ્રયાસ કરો છો, તો તે ટ્રાન્ઝેક્શન નિષ્ફળ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં એચડીએફસી (HDFC) સહિતની મોટાભાગની બેંકો ગ્રાહક પાસેથી દંડ વસૂલે છે. સામાન્ય રીતે અપૂરતા બેલેન્સના કારણે એટીએમ વ્યવહાર નિષ્ફળ જવા પર ₹૨૦ થી ₹૨૫ સુધીનો ચાર્જ અને તેના પર લાગુ પડતો જીએસટી (GST) વસૂલવામાં આવે છે.
તેવી જ રીતે, જો તમે કોઈને ચેક આપ્યો હોય અને ખાતામાં પૂરતા પૈસા ન હોવાને કારણે ચેક બાઉન્સ થાય, અથવા તો કોઈ લોન કે બિલ માટે ઓટો-ડેબિટ (ECS/NACH) મેન્ડેટ નિષ્ફળ જાય, તો બેંકો તેના પર ભારે પેનલ્ટી લગાવે છે. આ દંડની રકમ ₹૨૫૦ થી લઈને ₹૫૦૦ સુધીની હોઈ શકે છે, અને તેની ઉપર અલગથી જીએસટી પણ ચૂકવવો પડે છે. તેથી, કોઈ પણ નાણાકીય વ્યવહાર કરતા પહેલા ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ જાળવી રાખવું એ ગ્રાહકની જવાબદારી છે.
ટેકનિકલ ખામીમાં બેંક કોઈ ચાર્જ વસૂલી શકે નહીં
હવે વાત કરીએ એવી પરિસ્થિતિની જ્યાં ગ્રાહકનો કોઈ વાંક નથી. જો તમારા ખાતામાં પૂરતા પૈસા છે, તમે સાચો પિન (PIN) નાખ્યો છે, છતાં એટીએમ મશીનમાં રોકડ ન હોવાને કારણે, સર્વર ડાઉન હોવાને કારણે કે અન્ય કોઈ ટેકનિકલ ખામીને લીધે પૈસા બહાર નથી આવતા અને ખાતામાંથી રકમ કપાઈ જાય છે, તો બેંક તમારી પાસેથી એક પણ રૂપિયો ચાર્જ વસૂલી શકે નહીં. નિષ્ફળ ગયેલા આવા ટ્રાન્ઝેક્શન માટે કોઈ પણ પ્રકારની ફી લેવી એ નિયમોની વિરુદ્ધ છે.
આવા કિસ્સામાં બેંકની એ ફરજ બને છે કે તે ગ્રાહકના કપાયેલા પૂરેપૂરા પૈસા નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પરત કરે. એટલું જ નહીં, જો બેંક સમયસર પૈસા પરત કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેણે ગ્રાહકને વળતર (Compensation) પણ ચૂકવવું પડે છે.
પૈસા પરત મેળવવાની સમયમર્યાદા અને વળતરનો નિયમ
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની ગાઈડલાઈન મુજબ, જો એટીએમ ટ્રાન્ઝેક્શન નિષ્ફળ જાય અને ખાતામાંથી પૈસા કપાઈ જાય, તો બેંકે વ્યવહારની તારીખથી T + 5 દિવસ (એટલે કે ટ્રાન્ઝેક્શનનો દિવસ વત્તા પાંચ કામકાજના દિવસો) ની અંદર ગ્રાહકના ખાતામાં રકમ જમા કરાવી દેવી ફરજિયાત છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં બેંકની ઓટોમેટિક સિસ્ટમ ૨૪ થી ૪૮ કલાકમાં જ પૈસા પરત કરી દેતી હોય છે.
પરંતુ, જો પાંચ દિવસ વીતી ગયા પછી પણ તમારા ખાતામાં પૈસા પાછા ન આવે, તો બેંક દંડની પાત્ર બને છે. આરબીઆઈના નિયમ મુજબ, પાંચ દિવસ પછી જેટલા દિવસનો વિલંબ થાય, તેટલા દરેક દિવસ માટે બેંકે ગ્રાહકને પ્રતિદિન ₹૧૦૦ લેખે વળતર ચૂકવવું પડે છે. આ વળતરની રકમ ગ્રાહકના ખાતામાં સીધી જમા થવી જોઈએ, તેના માટે ગ્રાહકે અલગથી કોઈ અરજી કરવાની જરૂર રહેતી નથી.

આવી ઘટના બને ત્યારે તાત્કાલિક શું કરવું જોઈએ?
ભલે નિયમો આપણી તરફેણમાં હોય, પરંતુ એક જાગૃત ગ્રાહક તરીકે આપણે પણ કેટલીક સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે, જેથી જરૂર પડ્યે આપણી પાસે પૂરતા પુરાવા રહે.
૧. ટ્રાન્ઝેક્શન સ્લિપ સાચવી રાખો: જો એટીએમ મશીનમાંથી ટ્રાન્ઝેક્શન ફેઈલ થયાની સ્લિપ નીકળે, તો તેને ફેંકી દેવાને બદલે સાચવીને રાખો. તેમાં ટ્રાન્ઝેક્શન આઈડી, સમય અને એટીએમનો કોડ લખેલો હોય છે, જે ફરિયાદ કરતી વખતે ખૂબ કામ લાગે છે. જો સ્લિપ ન નીકળે, તો બેંક તરફથી આવેલો એસએમએસ (SMS) સાચવી રાખો.
૨. થોડી રાહ જુઓ અને બેલેન્સ ચેક કરો: ઘણીવાર નેટવર્કની સમસ્યાને કારણે પૈસા કપાયાનો મેસેજ આવે છે, પરંતુ થોડી જ મિનિટોમાં રિવર્સલનો મેસેજ પણ આવી જાય છે. તેથી, ૧૫-૨૦ મિનિટ રાહ જુઓ અને મોબાઈલ બેંકિંગ કે મિની સ્ટેટમેન્ટ દ્વારા ખાતાનું બેલેન્સ તપાસો.
૩. બેંકના કસ્ટમર કેરમાં જાણ કરો: જો ૨૪ કલાકમાં પૈસા પરત ન આવે, તો તમારી બેંકના ટોલ-ફ્રી કસ્ટમર કેર નંબર પર ફોન કરીને ફરિયાદ નોંધાવો. તમે જે બેંકના ખાતાધારક છો, તમારે તે જ બેંકમાં ફરિયાદ કરવાની રહેશે, ભલે તમે અન્ય કોઈ બેંકના એટીએમનો ઉપયોગ કર્યો હોય. ફરિયાદ નોંધાવ્યા બાદ તેનો રેફરન્સ નંબર (Complaint Reference Number) ચોક્કસ નોંધી લો.
૪. શાખાની મુલાકાત લો અથવા ઓનલાઈન ફરિયાદ કરો: તમે તમારી હોમ બ્રાન્ચમાં જઈને લેખિતમાં અરજી આપી શકો છો અથવા બેંકની સત્તાવાર વેબસાઈટ કે મોબાઈલ એપ પર જઈને ‘Dispute Transaction’ હેઠળ ફરિયાદ દાખલ કરી શકો છો.
૫. બેંકિંગ લોકપાલ (Ombudsman) નો સંપર્ક કરો: જો બેંક તમારી ફરિયાદ પર ધ્યાન ન આપે, ૩૦ દિવસ સુધી કોઈ સંતોષકારક જવાબ ન મળે, અથવા નિયમ મુજબ પ્રતિદિન ₹૧૦૦ નું વળતર ન ચૂકવે, તો તમે આરબીઆઈના બેંકિંગ લોકપાલ (RBI Ombudsman) ના પોર્ટલ પર ઓનલાઈન ફરિયાદ કરી શકો છો.
ટૂંકમાં કહીએ તો, બેંકિંગ સિસ્ટમ ટેકનોલોજી પર આધારિત છે અને તેમાં ક્યારેક ખામી સર્જાવી સ્વાભાવિક છે. પરંતુ તમારા પૈસા સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે. માત્ર અપૂરતા બેલેન્સની ભૂલ ન થાય તેનું ધ્યાન રાખો, અને જો ટેકનિકલ ખામીથી પૈસા અટવાય તો શાંતિથી નિયમો મુજબ કાર્યવાહી કરો, તમારા પૈસા વ્યાજ કે વળતર સહિત ચોક્કસ પરત મળશે.
