ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને કિમ જોંગ ઉન વચ્ચે ફરી મુલાકાતની તૈયારીઓ: ઉત્તર કોરિયા પાસે ૫૭ પરમાણુ બોમ્બ હોવાનો ટ્રમ્પનો દાવો
વિશ્વના રાજકારણમાં અને ભૂ-રાજકીય સુરક્ષાના ક્ષેત્રે એક મોટી અને ચોંકાવનારી ઘટના સામે આવી છે. અબરખ જેવી નાજુક રાજદ્વારી સ્થિતિ વચ્ચે, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડૉનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઉત્તર કોરિયાના તાનાશાહ નેતા કિમ જોંગ ઉન સાથે ફરી એકવાર દ્વિપક્ષીય શિખર સંમેલન યોજવાની જાહેરાત કરી છે. સફેદ ગૃહમાં પત્રકારો સાથે વાર્તાલાપ કરતી વખતે ટ્રમ્પે એક અત્યંત સંવેદનશીલ દાવો પણ કર્યો છે કે ઉત્તર કોરિયા પાસે હાલમાં ૫૭ અત્યંત શક્તિશાળી અને વિનાશક પરમાણુ શસ્ત્રોનો જથ્થો મોજૂદ છે. ટ્રમ્પના આ નિવેદને માત્ર એશિયા-પેસિફિક વિસ્તારમાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક સુરક્ષા વર્તુળોમાં ભારે સળવળાટ અને ચિંતા પેદા કરી દીધી છે.
ટ્રમ્પે મીડિયા સમક્ષ વાતચીત કરતા ખુલ્લા મને સ્વીકાર્યું હતું કે ઉત્તર કોરિયા જેવા પ્રતિબંધિત દેશ પાસે આટલી મોટી સંખ્યામાં પરમાણુ બોમ્બ હોવા જ ન જોઈએ. તેમણે પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિઓના કાર્યકાળની રાજનીતિ પર પ્રહારો કરતા કહ્યું હતું કે, “તેઓ પાસે ૫૭ અત્યંત શક્તિશાળી પરમાણુ શસ્ત્રો છે. આ પરિસ્થિતિ ક્યારેય નિર્માણ પામવી જોઈતી નહોતી. જો હું અગાઉથી જ સત્તા પર હોત તો મેં ક્યારેય કિમ જોંગ ઉનને આટલી હદે આણ્વિક ક્ષમતા વિકસાવવા દીધી ન હોત.” આ સાથે જ તેમણે ઉમેર્યું હતું કે કિમ જોંગ ઉન સાથે તેમના અંગત સંબંધો ખૂબ સારા છે અને વ્યક્તિગત રીતે એકબીજા સાથે સુમેળ સાધવો એ કોઈ ખરાબ બાબત નથી પરંતુ વૈશ્વિક શાંતિ માટે સકારાત્મક સંકેત છે.
સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ ટૂંકાવવાનો આદેશ: દક્ષિણ કોરિયા સાથેના સૈન્ય દાવપેચ પર ટ્રમ્પનો કાપ
ઉત્તર કોરિયા સાથે મુલાકાતની ઈચ્છા વ્યક્ત કરવાની સાથે જ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે એક મોટો આંતરરાષ્ટ્રીય અને રાજદ્વારી નિર્ણય લીધો છે. ટ્રમ્પે પેન્ટાગોન એટલે કે અમેરિકી સંરક્ષણ મંત્રાલયના ઉચ્ચ અધિકારીઓને આદેશ આપ્યો છે કે દક્ષિણ કોરિયાની સેના સાથે દર વર્ષે યોજાતી ‘ઉલ્ચી ફ્રીડમ શીલ્ડ’ (Ulchi Freedom Shield) નામની વાર્ષિક સંયુક્ત સૈન્ય કવાયતને તાત્કાલિક અસરથી ટૂંકી કરી દેવામાં આવે. મૂળ યોજના મુજબ આ યુદ્ધાભ્યાસ ૧૧ દિવસ સુધી ચાલવાનો હતો, જેને ઘટાડીને હવે માત્ર ૫ દિવસનો કરી દેવામાં આવ્યો છે.
સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર પોતાના વિચાર વ્યક્ત કરતા ટ્રમ્પે લખ્યું હતું કે ઉત્તર કોરિયાની સરહદ નજીક વિશાળ પાયે સૈન્ય યુદ્ધાભ્યાસ કરવો એ પ્યોંગયાંગ માટે એક “અત્યંત અયોગ્ય અને આક્રમક” સંદેશ મોકલે છે. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તેમના રાષ્ટ્રપતિ કાળ દરમિયાન ઉત્તર કોરિયાનું વલણ હંમેશાં શાંતિપૂર્ણ, ધમકીમુક્ત અને સન્માનજનક રહ્યું છે. અમેરિકા અને દક્ષિણ કોરિયાના આ અચાનક બદલાયેલા વલણથી દક્ષિણ કોરિયાના સંરક્ષણ નિષ્ણાતો અને સેનામાં ભારે આશ્ચર્ય ફેલાયું છે, કારણ કે આ સૈન્ય અભ્યાસનો બીજો તબક્કો, જેમાં વળતા પ્રહાર કરવાની વ્યૂહરચના સામેલ હતી, તેને સંપૂર્ણપણે રદ કરી દેવામાં આવ્યો છે.
કડવાશથી લઈને કૂટનીતિ સુધી: ટ્રમ્પ અને કિમ જોંગ ઉનના સંબંધોનો અસ્થિર ઈતિહાસ
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને કિમ જોંગ ઉન વચ્ચેનો ઈતિહાસ ઉતાર-ચઢાવથી ભરેલો રહ્યો છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ કાળ (૨૦૧૭-૨૦૨૧) દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો એક સમયે યુદ્ધની બારસાખ સુધી પહોંચી ગયા હતા. ૨૦૧૭માં જ્યારે ઉત્તર કોરિયાએ સતત બેલિસ્ટિક મિસાઈલો અને પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યા હતા, ત્યારે કિમ જોંગ ઉને ટ્રમ્પને “માનસિક રીતે અસ્થિર બુઢ્ઢો” (Mentally deranged U.S. dotard) કહીને નવાજ્યા હતા. સામા પક્ષે કિમ જોંગ ઉને પોતાના ટેબલ પર “ન્યુક્લિયર બટન” હોવાની ધમકી આપી ત્યારે ટ્રમ્પે વળતો પ્રહાર કરતા કહ્યું હતું કે તેમની પાસે કિમ કરતાં પણ મોટું અને વધુ શક્તિશાળી ન્યુક્લિયર બટન છે જે ખરેખર કામ પણ કરે છે!
જોકે, આ તીખા વાગ્યુદ્ધ પછી અચાનક રાજદ્વારી વાતાવરણ બદલાયું હતું. વર્ષ ૨૦૧૮માં સિંગાપોર ખાતે બંને નેતાઓ વચ્ચે ઐતિહાસિક પ્રથમ શિખર સંમેલન યોજાયું હતું. ત્યારબાદ ૨૦૧૯માં વિયેતનામના હનોઈ ખાતે બીજી મુલાકાત થઈ હતી. આટલું જ નહીં, ૨૦૧૯માં ઉત્તર અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચેની બોર્ડર એટલે કે ડીમિલિટરાઈઝ્ડ ઝોન (DMZ) ખાતે ટ્રમ્પે કિમ સાથે મુલાકાત કરીને ઉત્તર કોરિયાની સીમામાં પગ મુકનારા પ્રથમ કાર્યરત યુએસ રાષ્ટ્રપતિ બનીને ઈતિહાસ રચ્યો હતો. પરંતુ હનોઈ સમિટમાં ઉત્તર કોરિયા પરના આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવા અને પરમાણુ કાર્યક્રમ બંધ કરવા અંગે કોઈ સહમતિ ન સધાતા વાટાઘાટો અટકી પડી હતી અને બેય વચ્ચેનો સંબંધ ઠંડો પડી ગયો હતો.
ઉત્તર કોરિયાનો પરમાણુ સંગ્રહ અને વૈશ્વિક સુરક્ષા સામે વ્યાપક ચિંતા
અમેરિકી ગુપ્તચર એજન્સીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા સંસ્થા (IAEA) ના અહેવાલો મુજબ, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિશ્વનું ધ્યાન અન્ય વૈશ્વિક સંઘર્ષો તરફ હતું ત્યારે ઉત્તર કોરિયાએ પોતાના પરમાણુ અને મિસાઈલ કાર્યક્રમનો ઝડપથી વિસ્તાર કર્યો છે. ટ્રમ્પ દ્વારા જાહેર કરાયેલો ‘૫૭ પરમાણુ શસ્ત્રો’નો આંકડો એ વાતની પુષ્ટિ કરે છે કે પ્યોંગયાંગ હવે માત્ર પ્રયોગાત્મક તબક્કામાં નથી, પરંતુ તેમની પાસે અમેરિકાના મેઈનલેન્ડ સુધી પહોંચી શકે તેવી ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ બેલિસ્ટિક મિસાઈલો (ICBM) અને નાના કદના ન્યુક્લિયર વોરહેડ્સનો મોટો જથ્થો તૈયાર છે.
કિમ જોંગ ઉને અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઉત્તર કોરિયા હવે કોઈ પણ સંજોગોમાં પોતાના પરમાણુ શસ્ત્રોનો ત્યાગ (Denuclearization) કરશે નહીં. તેઓ અમેરિકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય પાસેથી ઉત્તર કોરિયાને એક “ઘોષિત પરમાણુ સત્તા” (Nuclear State) તરીકે માન્યતા અપાવવા માંગે છે. ઉત્તર કોરિયા પોતાના સૈન્ય શસ્ત્રાગારને મજબૂત કરવા પાછળ તર્ક આપે છે કે અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશોથી પોતાના અસ્તિત્વને બચાવવા માટે આ પરમાણુ કવચ અત્યંત જરૂરી છે.
વિશ્લેષકોનું મંતવ્ય અને દક્ષિણ કોરિયાનું વલણ
અમેરિકા અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચે દાયકાઓ જૂની આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંધિ છે, જેના હેઠળ અમેરિકાના આશરે ૨૮,૫૦૦ સૈનિકો દક્ષિણ કોરિયામાં તૈનાત છે. દક્ષિણ કોરિયાના સંરક્ષણ નિષ્ણાતો અને રાજકીય વિશ્લેષકો ટ્રમ્પના આ નિર્ણયથી ચિંતિત છે. સૈન્ય કવાયતો રદ કરવાથી અને સૈન્ય સજ્જતામાં કાપ મુકવાથી ઉત્તર કોરિયાના આક્રમક વલણને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે તેવો ભય વ્યક્ત કરવામાં આવી રહ્યો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, ટ્રમ્પ પોતાના બીજા કાર્યકાળમાં એક મોટી વિદેશ નીતિ વિજય (Foreign Policy Legacy) પ્રાપ્ત કરવા માગે છે. તેઓ કિમ જોંગ ઉન સાથે ફરીથી વાટાઘાટો શરૂ કરીને પોતાને એક શ્રેષ્ઠ શાંતિદૂત અને વાટાઘાટકાર તરીકે સ્થાપિત કરવા માંગે છે. એવી અટકળો પણ વહેતી થઈ છે કે આ વર્ષના અંતમાં એશિયા પ્રવાસ દરમિયાન ટ્રમ્પ અને કિમ જોંગ ઉન વચ્ચે ત્રીજા તબક્કાની ઐતિહાસિક બેઠક શક્ય બની શકે છે.
આગામી સમય માટે રાજદ્વારી પડકારો
જો ટ્રમ્પ અને કિમ વચ્ચે ફરી મુલાકાત યોજાય તો પણ રસ્તો આસાન નથી. એક તરફ ઉત્તર કોરિયા પોતાના પરમાણુ શસ્ત્રોનો જથ્થો વધારી રહ્યું છે, અને બીજી તરફ તે અમેરિકા પાસે પોતાના પરના આર્થિક પ્રતિબંધો સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાની માંગ કરી રહ્યું છે. ટ્રમ્પ માટે તેમના દેશની અંદર અને જાપાન તથા દક્ષિણ કોરિયા જેવા એશિયાઈ સહયોગી દેશોને વિશ્વાસમાં લેવાનું કામ પડકારજનક રહેશે.
વિશ્વના આ બે અણધારી નીતિઓ ધરાવતા નેતાઓ જ્યારે ટેબલ પર સામસામે બેસશે, ત્યારે તે માત્ર કોરિયન દ્વીપકલ્પનું જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વનું રાજકીય ચિત્ર બદલી શકે છે. હવે આખી દુનિયાની નજર પ્યોંગયાંગ અને વોશિંગ્ટન વચ્ચે આકાર લઈ રહેલી આ નવી રાજદ્વારી હિલચાલ પર ટકેલી છે.
