શું દરરોજ લસણ ખાવાથી કોલેસ્ટ્રોલ ઓછું થઈ શકે? જાણો વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અને નિષ્ણાતોનું શું કહેવું છે
ભારતીય રસોડામાં લસણ એ માત્ર વાનગીનો સ્વાદ અને સુગંધ વધારવાનો મસાલો નથી, પરંતુ સદીઓથી તેને એક ઔષધ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. આયુર્વેદથી લઈને હોમ રેમેડીઝ સુધી, હૃદયને સ્વસ્થ રાખવા અને કોલેસ્ટ્રોલને નિયંત્રિત કરવા માટે સવારે ખાલી પેટે કચી લસણની કળીઓ ખાવાની સલાહ વારંવાર આપવામાં આવે છે. પરંતુ શું ખરેખર દરરોજ લસણ ખાવાથી બ્લડ કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર ઘટે છે?
શું આ માત્ર એક પરંપરાગત માન્યતા છે કે પછી તેની પાછળ કોઈ નક્કર ವೈજ્ઞાનિક સત્ય છે? પબમેડ (PubMed) જેવા વૈશ્વિક મેડિકલ રિસર્ચ પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ અભ્યાસો આ અંગે શું જણાવે છે, તે સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે. ચાલો, લસણ અને કોલેસ્ટ્રોલ વચ્ચેના સંબંધને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી વિસ્તારપૂર્વક સમજીએ.
લસણ અને કોલેસ્ટ્રોલ વચ્ચેનું જૈવિક જોડાણ: ‘એલિસિન’ નો રોલ
લસણમાં ઘણા સક્રિય ઘટકો (Active Compounds) હોય છે, જેમાંથી સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે ‘એલિસિન’ (Allicin). જ્યારે લસણને કાપવામાં આવે છે અથવા વાટવામાં આવે છે, ત્યારે જ આ એલિસિન સંયોજન સક્રિય થાય છે.
સંશોધકોના મતે, એલિસિન અને લસણમાં રહેલા સલ્ફર આધારિત તત્વો શરીરમાં લિપિડ મેટાબોલિઝમ (ચરબીના ચયાપચય) પર અસર કરે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ તત્વો યકૃત (Liver) માં કોલેસ્ટ્રોલ બનાવતા ચોક્કસ ઉત્સેચકો (Enzymes) ની પ્રક્રિયાને ધીમી કરે છે. આ જ જૈવિક સિદ્ધાંતના આધારે વૈજ્ઞાનિકોએ માનવ શરીર પર લસણની અસર ચકાસવા માટે અનેક પ્રયોગો અને ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ હાથ ધરી છે.
શું કહે છે સંશોધનો? (PubMed Research નું તારણ)
‘PubMed’ પર પ્રકાશિત થયેલા મલ્ટિપલ ક્લિનિકલ સ્ટડીઝ અને મેટા-એનાલિસિસમાં હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ ધરાવતા દર્દીઓ પર કાચા લસણ તેમજ માર્કેટમાં મળતા ગાર્લિક સપ્લિમેન્ટ્સ (જેમ કે લસણનો પાવડર કે ઓઈલ કેપ્સ્યુલ) ની અસર ચકાસવામાં આવી છે.
સંશોધનોમાંથી બહાર આવેલા મુખ્ય તારણો આ મુજબ છે:
- ટોટલ કોલેસ્ટ્રોલમાં મામૂલી ઘટાડો: કેટલાક સંશોધનોમાં જોવા મળ્યું છે કે સળંગ ૧ થી ૩ મહિના સુધી લસણનું સેવન કરવાથી કુલ કોલેસ્ટ્રોલ (Total Cholesterol) ના સ્તરમાં આશરે ૪% થી ૮% નો નજીવો ઘટાડો થઈ શકે છે.
- ટૂંકા ગાળાની અસર: આ અસર મુખ્યત્વે ટૂંકા ગાળા (Short-term) માટે જ જોવા મળે છે. લાંબા ગાળે આ અસર જાળવી રાખવામાં લસણ બહુ અસરકારક સાબિત થતું નથી.
- અભ્યાસોમાં ભિન્નતા: ઘણા અભ્યાસો એવા પણ સામે આવ્યા છે જેમાં લસણના સેવનથી કોલેસ્ટ્રોલના સ્તરમાં કોઈ જ નોંધપાત્ર કે સ્પષ્ટ તફાવત જોવા મળ્યો નથી.
LDL એટલે કે ‘ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ’ પર લસણની અસર કેટલી?
જ્યારે આપણે હૃદય રોગના જોખમની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઘટક LDL (Low-Density Lipoprotein) એટલે કે ‘ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ’ છે. ધમનીઓમાં બ્લોકેજ થવા માટે મુખ્યત્વે આ LDL જ જવાબદાર હોય છે.
મેડિકલ રિસર્ચ મુજબ:
૧. લસણ ટોટલ કોલેસ્ટ્રોલમાં ભલે મામૂલી ઘટાડો કરતું હોય, પરંતુ તે LDL (ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ) ને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડવામાં સક્ષમ સાબિત થયું નથી.
૨. તેવી જ રીતે, HDL એટલે કે ‘સારા કોલેસ્ટ્રોલ’ ને વધારવામાં કે ટ્રાઈગ્લિસરાઈડ્સ (Triglycerides) ને ઘટાડવામાં પણ લસણની ભૂમિકા ખૂબ જ મર્યાદિત રહે છે.
તેથી, જો કોઈ વ્યક્તિ એવું માનતી હોય કે માત્ર દરરોજ લસણ ખાવાથી તેમનું ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ સંપૂર્ણ રીતે કંટ્રોલમાં આવી જશે, તો તે તબીબી દ્રષ્ટિએ તદ્દન ખોટી ધારણા છે.
વધારે પડતું લસણ ખાવાથી થઈ શકે છે આ આડઅસરો
કોઈપણ વસ્તુનો અતિરેક નુકસાનકારક હોઈ શકે છે, અને લસણ પણ તેનો અપવાદ નથી. કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડવાની લાલચમાં જો વધારે પડતું કાચું લસણ ખાવામાં આવે, તો નીચે મુજબની સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:
- પાચન સંબંધી તકલીફો: પેટમાં બળતરા, એસિડિટી, ગેસ અને બદહજમી થવી.
- મોં અને શ્વાસની દુર્ગંધ: લસણમાં રહેલા સલ્ફર સંયોજનોને કારણે શ્વાસ અને પરસેવામાંથી તીવ્ર દુર્ગંધ આવવી.
- લોહી પાતળું થવાનું જોખમ: લસણમાં નેચરલ બ્લડ-થિનર (લોહી પાતળું કરવાના) ગુણધર્મો હોય છે. તેથી, જે લોકો અગાઉથી જ લોહી પાતળું કરવાની દવાઓ (જેમ કે એસ્પિરિન કે વૉરફરિન) લેતા હોય, તેમણે ડોક્ટરની સલાહ વગર લસણના સપ્લિમેન્ટ્સ ન લેવા જોઈએ, અન્યથા બ્લીડિંગનું જોખમ વધી શકે છે.
હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ કંટ્રોલ કરવાનો સાચો અને તબીબી રસ્તો
લસણ એ એક હેલ્ધી ડાયેટનો ભાગ બની શકે છે, પરંતુ તે કોલેસ્ટ્રોલની દવા કે કાયમી ઇલાજ નથી. કોલેસ્ટ્રોલને સુરક્ષિત સ્તરે રાખવા માટે નીચેના પગલાંઓ આવશ્યક છે:
| સુધારાના ક્ષેત્રો | કયા ફેરફારો કરવા? |
| આહાર (Diet) | સેચ્યુરેટેડ અને ટ્રાન્સ ફેટ (તળેલું અને જંક ફૂડ) ઘટાડવું; સફરજન, ઓટ્સ અને લીલા શાકભાજી જેવા દ્રાવ્ય ફાઇબર (Soluble Fiber) વધારવા. |
| શારીરિક પ્રવૃત્તિ | સપ્તાહમાં ઓછામાં ઓછી ૧૫૦ મિનિટનું મધ્યમ વ્યાયામ (જેમ કે ઝડપી ચાલવું કે સાયકલિંગ) કરવું. |
| જીવનશૈલી | ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું, અને વજન નિયંત્રણમાં રાખવું. |
| તબીબી સલાહ | જો કોલેસ્ટ્રોલ લેવલ ખૂબ ઊંચું હોય, તો ડોક્ટર દ્વારા આપવામાં આવતી ‘સ્ટેટિન્સ’ (Statins) જેવી દવાઓ નિયમિત લેવી. |
