શું વિમાનની મુસાફરી કરવાથી કેન્સર થઈ શકે? સંશોધકોના આ અહેવાલે એવિએશન સેક્ટરમાં મચાવ્યો હડકંપ
વિમાનમાં મુસાફરી કરવી કે આકાશમાં ઊડવું એ ઘણા લોકો માટે એક સ્વપ્ન સમાન હોય છે. એવિએશન ક્ષેત્રની નોકરીઓ બહારથી જેટલી આકર્ષક અને રોમાંચક દેખાય છે, તેની પાછળ કેટલાક ગંભીર આરોગ્ય સંબંધિત જોખમો પણ છુપાયેલા હોય છે. તાજેતરમાં જ સામે આવેલા એક નવા સંશોધનમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે કે પાઈલટ્સ અને ફ્લાઈટ એટેન્ડન્ટ્સ (કેબિન ક્રૂ) ને વધુ ઊંચાઈ પર થતા રેડિયેશન (વિકિરણ) ના સંપર્કમાં આવવાને કારણે કેન્સર જેવા ગંભીર રોગોનું મોટું જોખમ હોઈ શકે છે.
ચિકિત્સા ક્ષેત્રના જાણીતા જર્નલ JAMA ઇન્ટરનલ મેડિસિન માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસ અનુસાર, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં 500 થી વધુ અલગ-અલગ વ્યવસાયોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે રેડિયેશન સંબંધિત કેન્સરના કારણે થતા મૃત્યુના પ્રમાણમાં ફ્લાઈટ એટેન્ડન્ટ્સ પ્રથમ ક્રમે અને પાઈલટ્સ બીજા ક્રમે આવે છે. આ સંશોધને એવિએશન ક્ષેત્રે કામ કરતા કર્મચારીઓની સુરક્ષા અને સ્વાસ્થ્ય પર એક મોટો પ્રશ્નાર્થચિહ્ન ઊભો કર્યો છે.
વિમાનના ક્રૂ મેમ્બર્સ શા માટે રેડિયેશનના સંપર્કમાં આવે છે?
સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણે જમીન પર હોઈએ છીએ, ત્યારે પૃથ્વીનું વાતાવરણ અને તેનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર આપણને અવકાશમાંથી આવતા ખતરનાક વિકિરણોથી બચાવે છે. પરંતુ જ્યારે વિમાન ક્રૂઝિંગ આલ્ટિટ્યુડ એટલે કે આકાશમાં હજારો ફૂટની ઊંચાઈ પર ઊડી રહ્યું હોય છે, ત્યારે સ્થિતિ બદલાઈ જાય છે.
સંશોધન મુજબ, વધુ ઊંચાઈ પર વિમાનમાં મુસાફરી કરતા મુસાફરો અને ક્રૂ મેમ્બર્સ કોસ્મિક રેડિયેશન (Cosmic Radiation) ના સીધા સંપર્કમાં આવે છે. કોસ્મિક રેડિયેશન એ ઉચ્ચ-ઊર્જા ધરાવતું વિકિરણ છે જે આંતરિક અવકાશ અને સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. જેમ જેમ આપણે જમીનથી વધુ ઊંચાઈ પર જઈએ છીએ, તેમ તેમ વાતાવરણનું રક્ષણાત્મક કવચ પાતળું થતું જાય છે અને રેડિયેશનનું પ્રમાણ વધતું જાય છે.
સંશોધકો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા અંદાજ અનુસાર:
એરક્રૂ કર્મચારીઓ: વિમાનના રૂટ અને ઊડાનના સમયના આધારે, પાઈલટ્સ અને કેબિન ક્રૂ દર વર્ષે સરેરાશ 3 થી 6 મિલિસિવર્ટ્સ (mSv) જેટલું કોસ્મિક રેડિયેશન મેળવે છે.
સામાન્ય મુસાફરો: આની સરખામણીમાં, વર્ષમાં 10 થી વધુ વખત દેશભરમાં હવાઈ મુસાફરી કરતા સામાન્ય વ્યક્તિને દર વર્ષે આશરે માત્ર 0.4 mSv રેડિયેશન મળે છે.
પાઈલટ્સ અને કેબિન ક્રૂ પોતાની સંપૂર્ણ કારકિર્દી દરમિયાન હજારો કલાકો આકાશમાં વિતાવે છે. આ કારણોસર, સમય જતાં તેમના શરીરમાં એકઠું થતું રેડિયેશનનું પ્રમાણ સામાન્ય મુસાફરો કરતાં ઘણું વધારે હોય છે.
અભ્યાસમાં કયા મહત્વના તથ્યો સામે આવ્યા?
આ સંશોધન હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલ અને બ્રિગમ એન્ડ વિમેન્સ હોસ્પિટલના અગ્રણી સંશોધકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. સંશોધકોએ વર્ષ 2020 થી 2024 દરમિયાન યુ.એસ.માં નોંધાયેલા લગભગ 1.3 કરોડ (13 મિલિયન) મૃત્યુ પ્રમાણપત્રો નું વિગતવાર વિશ્લેષણ કર્યું હતું, જેમાં 503 જેટલા વિવિધ વ્યવસાયોનો સમાવેશ થતો હતો. આ ડેટાબેઝમાં આશરે 14,000 પાઈલટ્સ અને 7,000 ફ્લાઈટ એટેન્ડન્ટ્સનો ડેટા પણ સામેલ હતો.
પોતાના નિષ્કર્ષ પર પહોંચતા પહેલાં સંશોધકોએ ઉંમર, જાતિ, શિક્ષણ, વૈવાહિક સ્થિતિ અને વંશીયતા જેવા તમામ પરિબળોને ધ્યાનમંડળમાં રાખીને ડેટાનું એડજસ્ટમેન્ટ કર્યું હતું. તેમણે ખાસ કરીને એવા કેન્સરના કિસ્સાઓ ચકાસ્યા જે રેડિયેશન સાથે સંબંધિત માનવામાં આવે છે.
આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે જમીન પર કામ કરતા એવિએશન સ્ટાફ કે અન્ય વ્યાવસાયિકોની સરખામણીમાં ફ્લાઈટ ક્રૂ મેમ્બર્સમાં નીચે મુજબના કેન્સરથી થતા મૃત્યુનો દર નોંધપાત્ર રીતે વધારે હતો:
સ્તન કેન્સર (Breast Cancer)
સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમનું કેન્સર (CNS Cancers)
પ્રોસ્ટેટ કેન્સર (Prostate Cancer)
મેલાનોમા – સ્કિન કેન્સર (Melanoma)
લ્યુકેમિયા – બ્લડ કેન્સર (Leukemia): પાઈલટ્સમાં લ્યુકેમિયાથી થતા મૃત્યુનું પ્રમાણ ખાસ કરીને વધુ જોવા મળ્યું હતું.
સમગ્ર ડેટાની વાત કરીએ તો, અભ્યાસમાં સામે આવ્યું કે ફ્લાઈટ એટેન્ડન્ટ્સમાં થયેલા કુલ મૃત્યુના લગભગ 6.9 ટકા અને પાઈલટ્સમાં 6.7 ટકા મૃત્યુ રેડિયેશન સંબંધિત કેન્સરને કારણે થયા હતા. આ ટકાવારી અન્ય કોઈ પણ વ્યવસાય કરતાં ઘણી વધારે હતી.
શું માત્ર વિમાનમાં ઊડવાથી જ કેન્સર થાય છે?
અહીં એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે આ અભ્યાસ કોસ્મિક રેડિયેશન અને કેન્સર વચ્ચેનો સંબંધ (Association) દર્શાવે છે, પરંતુ તે સેટ થયેલું કારણ (Direct Causation) સાબિત કરતો નથી.
એરક્રૂ કર્મચારીઓની જીવનશૈલી સામાન્ય લોકો કરતાં ઘણી અલગ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે:
તેમની ઊંઘની પેટર્ન અનિયમિત હોય છે (જેટ લેગ).
તેમની સર્કેડિયન રિધમ (જૈવિક ઘડિયાળ) વારંવાર ખોરવાય છે.
કામનું વાતાવરણ અને વારંવાર ટાઈમ ઝોન બદલાવવાનો તણાવ હોય છે.
આવા નિરીક્ષણ આધારિત (Observational) અભ્યાસોમાં તમામ પ્રકારના આડકતરા પરિબળોને સંપૂર્ણપણે અલગ કરવા મુશ્કેલ હોય છે.
જોકે, સંશોધનમાં એક રસપ્રદ બાબત એ પણ સામે આવી કે એરક્રૂમાં રેડિયેશન સિવાયના અન્ય સામાન્ય કેન્સરથી થતા મૃત્યુનો દર સામાન્ય જનતા જેવો જ હતો. આ બાબત દર્શાવે છે કે રેડિયેશન સંબંધિત પ્રશ્ન ખરેખર ગંભીર છે અને તેના પર વધુ સંશોધન થવું જોઈએ.
હાલમાં એરક્રૂ માટે સુરક્ષાના શું નિયમો છે?
યુ.એસ. ફેડરલ એવિએશન એડમિનિસ્ટ્રેશન (FAA) પાઈલટ્સ અને ફ્લાઈટ એટેન્ડન્ટ્સને એવા વ્યાવસાયિકો તરીકે સ્વીકારે છે જેઓ આયોનાઇઝિંગ રેડિયેશનના સંપર્કમાં આવે છે. પરંતુ વિડંબના એ છે કે રેડિયેશન ક્ષેત્રે કામ કરતા અન્ય કર્મચારીઓ (જેમ કે એક્સ-રે ટેકનિશિયન કે ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ વર્કર્સ) ની જેમ વિમાનના ક્રૂ માટે હજુ સુધી સરકારી ધોરણે કોઈ ચોક્કસ રેડિયેશન ડોઝ લિમિટ કે નિયમિત મોનિટરિંગ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું નથી.
સંશોધકોનું માનવું છે કે આ નવી શોધ બાદ હવે એવિએશન કર્મચારીઓ માટે પણ તેમની જોખમ ક્ષમતા મુજબના સ્પષ્ટ સુરક્ષા નિયમો બનાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
મુસાફરોએ ચિંતા કરવાની જરૂર છે?
જો તમે વર્ષમાં બે-ચાર વાર કે અવારનવાર વિમાનમાં મુસાફરી કરો છો, તો આ અહેવાલથી ગભરાવાની જરૂર નથી. સંશોધકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ તારણો માત્ર એવા લોકો માટે લાગુ પડે છે જેઓ વર્ષો સુધી સતત હજારો કલાકો આકાશમાં વિતાવે છે. સામાન્ય કે વ્યાવસાયિક મુસાફરો માટે હવાઈ મુસાફરીથી થતું રેડિયેશન જોખમી સ્તર સુધી પહોંચતું નથી.
