પાકિસ્તાન સરકારમાં મોટો વિસ્ફોટ: ૨૫ મંત્રાલયોને ‘ગેરબંધારણીય’ જાહેર કરી તાત્કાલિક ભંગ કરવા સીનેટ સમિતિની સખત ભલામણ
પાકિસ્તાનની રાજકીય સ્થિતિમાં ફરી એકવાર મોટો ભૂકંપ આવ્યો છે. દેશની સંસદની સીનેટ સમિતિએ વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફના નેતૃત્વ હેઠળની કેન્દ્ર સરકારના ૨૫ મંત્રાલયોને ગેરબંધારણીય અને રદબાતલ (ફરજી) ગણાવી દીધા છે. આ સમિતિએ સરકારને આદેશાત્મક સૂચન આપતા કહ્યું છે કે આ મંત્રાલયો બંધારણના દાયરાની બહાર જઈને બનાવવામાં આવ્યા છે, તેથી આ તમામ મંત્રાલયોને તાત્કાલિક અસરથી ભંગ કરવામાં આવે.
આટલું જ નહીં, સમિતિએ આ મંત્રાલયોમાં કાર્યરત તમામ મંત્રીઓ, સલાહકારો અને ઉચ્ચ વહીવટી અધિકારીઓને પણ તેમની પોસ્ટ પરથી તાત્કાલિક હટાવી દેવાની ભલામણ કરી છે. ભંગ કરવા માટે સૂચવવામાં આવેલા મંત્રાલયોમાં રેલવે, પેટ્રોલિયમ, જળ સંસાધન, આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવા દેશના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતા મંત્રાલયોનો સમાવેશ થાય છે.
બંધારણનું ઉલ્લંઘન અને પ્રાંતોના અધિકારો પર અતિક્રમણ
પાકિસ્તાનના અગ્રણી વર્તમાનપત્ર ‘ડોન’ (Dawn) માં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલ મુજબ, સીનેટ સમિતિએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ૧૯૭૩ના બંધારણમાં જે કાનૂની જોગવાઈઓ અને ફેડરલ રચના કરવામાં આવી હતી, શહબાઝ શરીફ સરકારે તેનો અનાદર કરીને આ મંત્રાલયોની સ્થાપના કરી છે.
સમિતિના મતે, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને સ્થાનિક વિકાસ જેવા વિષયો સંપૂર્ણપણે પ્રાંતો (રાજ્યો)ના ક્ષેત્રાધિકારમાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકારે આ મંત્રાલયો પોતાની પાસે રાખીને પ્રાંતોના કાનૂની અને બંધારણીય અધિકારો પર ગેરકાયદેસર રીતે અતિક્રમણ કર્યું છે, જે દેશના સંઘીય માળખા (Federal Structure) માટે ભારે નુકસાનકારક છે.
આ ૨૫ મંત્રાલયોને શા માટે ‘ગેરબંધારણીય’ ગણાવવામાં આવ્યા?
સીનેટ સમિતિએ પોતાના રિપોર્ટમાં આ મંત્રાલયોને ગેરકાયદેસર ઠેરવવા માટે મુખ્યત્વે ૩ મુખ્ય કાનૂની અને આર્થિક કારણો રજૂ કર્યા છે:
૧. બંધારણની કલમ ૧૨૪ અને કાઉન્સિલ ઓફ કોમન ઈન્ટરેસ્ટ:
પાકિસ્તાનના બંધારણની કલમ ૧૨૪ મુજબ રેલવે, પેટ્રોલિયમ, ગેસ અને જળ સંસાધન જેવા વિષયો કેન્દ્ર અને પ્રાંતો વચ્ચેના સંયુક્ત મુદ્દાઓ છે. કેન્દ્ર સરકાર આ વિષયો પર એકતરફી નિર્ણયો લઈ શકતી નથી કે તેના પર એકહથ્થુ મંત્રાલય બનાવી શકતી નથી. આ માટે પાકિસ્તાનમાં ‘કાઉન્સિલ ઓફ કોમન ઈન્ટરેસ્ટ’ (CCI) ની રચના કરવામાં આવેલી છે, જેમાં વડાપ્રધાન, ચારેય પ્રાંતોના મુખ્યમંત્રીઓ અને ૩ કેબિનેટ મંત્રીઓ સામેલ હોય છે. આ કાઉન્સિલને બાયપાસ કરીને મંત્રાલયો ચલાવવા સંપૂર્ણપણે ગેરબંધારણીય છે.
૨. ફેડરલ લેજિસ્લેટિવ લિસ્ટ (ભાગ-૧) ની મર્યાદાઓ:
પાકિસ્તાનની સંઘીય કાયદાકીય યાદીના ભાગ-૧ માં સ્પષ્ટ આદેશ છે કે કેન્દ્ર સરકારે માત્ર ૯ મુખ્ય ક્ષેત્રો પર જ પોતાનું નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ. આ ૯ અધિકૃત ક્ષેત્રો છે:
સંરક્ષણ (Defense)
વિદેશ નીતિ (Foreign Affairs)
નાણાં (Finance)
વાણિજ્ય (Commerce)
સંચાર (Communication)
દરિયાઈ બાબતો (Maritime Affairs)
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી (Science & Technology)
કાયદો અને ન્યાય (Law & Justice)
સંસદીય બાબતો (Parliamentary Affairs)
આ ૯ ક્ષેત્રો સિવાયના તમામ મંત્રાલયો અને વિભાગો પ્રાંતોની સ્વાયત્તતા હેઠળ આવે છે, જેમાં કેન્દ્રનો હસ્તક્ષેપ ગેરકાયદેસર છે.
૩. દેશની તિજોરી પર વાર્ષિક અબજો ડોલરનો નકામો બોજ:
સંસદીય સમિતિના આંકડા મુજબ, આ વધારાના અને બિનજરૂરી ૨૫ મંત્રાલયોના સંચાલન, મંત્રીઓના પગાર-ભથ્થાં, બંગલા અને અધિકારીઓની અમલદારી પાછળ દર વર્ષે અબજો ડોલરનો ધુમાડો થઈ રહ્યો છે. આર્થિક કટોકટીમાંથી પસાર થઈ રહેલા પાકિસ્તાન માટે આ બિનજરૂરી ખર્ચો દેશના અર્થતંત્રને ઉધઈની જેમ કોતરી રહ્યો છે.
પાકિસ્તાન સરકાર માટે આ રિપોર્ટ શા માટે અત્યંત ગંભીર છે?
આ રિપોર્ટ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે પાકિસ્તાન આંતરિક અશાંતિ, મોંઘવારી અને રાજકીય અસ્થિરતાના ભારે દોરમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.
પ્રાંતોમાં બળવો અને અશાંતિ: ખૈબર પખ્તુનખ્વાથી લઈને બલુચિસ્તાન અને પાકિસ્તાન કબ્જા હેઠળના કાશ્મીર (PoK) સુધી લોકઆંદોલનો અને હિંસા ચરમસીમા પર છે.
વહીવટી તંત્ર ભાંગી પડ્યું: તાજેતરમાં જ પાકિસ્તાનના ગૃહમંત્રી મોહસિન નકવીએ જાહેરમાં સ્વીકાર્યું હતું કે દેશમાં વહીવટી અને સરકારી સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે નાશ પામી છે.
આર્થિક કટોકટી અને મોંઘવારી: દેશનો સામાન્ય નાગરિક પેટ્રોલ, ડીઝલ, વીજળી અને ખાદ્ય ચીજોના આસમાને પહોંચેલા ભાવથી ત્રાહિમામ પુકારી રહ્યો છે. શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી પાયાની સુવિધાઓ લોકો સુધી પહોંચી રહી નથી.
પાણી અને સંસાધનો માટે આંતરિક વિવાદ: પાણી અને ઉર્જાના ન્યાયી વિતરણને લઈને સિંધ અને પંજાબ જેવા બે સૌથી મોટા પ્રાંતો વચ્ચે ભારે ટકરાવ અને વિવાદ ચાલી રહ્યો છે.
