૯૦% લોકો આ ૩ લક્ષણોને સામાન્ય ગણે છે! જાણો કિડની બચાવવાના ૨ સૌથી સરળ ટેસ્ટ
આપણું શરીર એક અદભુત મશીન છે, પણ ઘણીવાર તે અંદરથી થતા નુકસાન અંગે તુરંત કોઈ સંકેત આપતું નથી. કિડનીનો રોગ (ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ – CKD) પણ એક એવો જ ‘સાયલન્ટ’ અથવા છુપો રોગ છે, જે વર્ષો સુધી કોઈ ખાસ લક્ષણો વગર શરીરમાં ધીમે ધીમે વધતો રહે છે. જ્યારે આ રોગના દેખીતા લક્ષણો બહાર આવે છે, ત્યાં સુધીમાં કિડનીની કામગીરીને મોટું નુકસાન થઈ ચૂક્યું હોય છે. આ જ કારણસર, જો આ બીમારીનું વહેલાસર નિદાન થઈ જાય, તો કિડનીને વધુ બગડતી અટકાવી શકાય છે. ખાસ કરીને જે લોકોને ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હૃદયની બીમારી હોય કે પરિવારમાં કોઈને કિડનીની સમસ્યા રહી હોય, તેમણે આ બાબતે ખૂબ જ જાગ્રત રહેવું જરૂરી છે.
તબીબી નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, શરુઆતના તબક્કામા કિડનીના રોગના કોઈ સ્પષ્ટ એવા સંકેતો મળતા નથી. જો થોડાઘણા ચિહ્નો દેખાય પણ ખરા, તો આપણે તેને માનસિક તણાવ, પૂરતી ઊંઘ ન મળવી કે શરીરમાં પાણીની કમી જેવી રોજિંદી અને સામાન્ય બાબતો ગણીને નજરઅંદાજ કરી દઈએ છીએ. વૈશ્વિક સ્તરે પણ હવે આ ગંભીર બાબત પ્રત્યે જાગૃતિ વધી રહી છે. મે ૨૦૨૫માં વર્લ્ડ હેલ્થ એસેમ્બલી દ્વારા કિડનીના સ્વાસ્થ્યને લગતો સૌપ્રથમ ઐતિહાસિક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં કિડનીના રોગોના અટકાવ, વહેલા નિદાન અને યોગ્ય સારવાર પર ભાર મુકાયો હતો. એક અંદાજ મુજબ સમગ્ર વિશ્વમાં લગભગ ૬૭.૪ કરોડ (૬૭૪ મિલિયન) લોકો ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ સાથે જીવી રહ્યા છે, જે એક ચિંતાજનક આંકડો છે.
કિડનીની તંદુરસ્તી તપાસતા ૨ અત્યંત સરળ ટેસ્ટ
સારી વાત એ છે કે કિડની સંબંધિત ગંભીર સમસ્યાઓ અને મોટા લક્ષણો પેદા થાય તે પહેલા જ સાદા અને સરળ ટેસ્ટ દ્વારા કિડનીની કાર્યક્ષમતા જાણી શકાય છે.
૧. સીરમ ક્રિએટિનાઇન અને eGFR (ઈ-જીએફઆર)
આ એક સામાન્ય બ્લડ ટેસ્ટ (લોહીની તપાસ) છે. તે શરીરમાં ‘ક્રિએટિનાઇન’ નામના કચરાનું પ્રમાણ માપે છે. સામાન્ય રીતે આપણી કિડની લોહીને શુદ્ધ કરીને આ ક્રિએટિનાઇનને પેશાબ વાટે બહાર કાઢી નાખે છે. ડોક્ટરો આ ક્રિએટિનાઇનના સ્તર અને દર્દીની ઉંમર વગેરે બાબતોના આધારે ‘એસ્ટીમેટેડ ગ્લોમેર્યુલર ફિલ્ટરેશન રેટ’ (eGFR) ની ગણતરી કરે છે. eGFR એ એવો આંકડો છે જે દર્શાવે છે કે તમારી કિડની લોહીને કેટલી ઝડપથી અને સક્ષમતાથી ફિલ્ટર કરી રહી છે. જો eGFR નું પ્રમાણ ઘટેલું આવે, તો તેનો અર્થ એ થાય કે કિડનીની કાર્યક્ષમતા ઘટી રહી છે અને આગળની વધુ તપાસ કરવી જરૂરી છે.
૨. યુરિન આલ્બ્યુમિન-ટુ-ક્રિએટિનાઇન રેશિયો (UACR)
ઘણીવાર એવું બને છે કે ફક્ત eGFR ના રિપોર્ટ પરથી કિડનીના નુકસાનનો પૂરો ખ્યાલ આવતો નથી. આ સમયે ‘યુએસીઆર’ (UACR) નામનો પેશાબનો ટેસ્ટ ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. નિરોગી અને સ્વસ્થ કિડની લોહીમાં રહેલા ‘આલ્બ્યુમિન’ નામના જરૂરી પ્રોટીનને પેશાબમાં જવા દેતી નથી. પરંતુ જો કિડનીના ફિલ્ટરમાં સહેજ પણ નુકસાન થયું હોય, તો આ પ્રોટીન પેશાબમાં લીક થવા લાગે છે. પેશાબમાં આલ્બ્યુમિનનું ઊંચું પ્રમાણ એ કિડનીને નુકસાન થવાની શરુઆતનો મોટો સંકેત હોઈ શકે છે, ભલે તે સમયે eGFR રિપોર્ટ સામાન્ય કેમ ન આવતો હોય! આથી, eGFR અને UACR – આ બંને ટેસ્ટ સાથે મળીને કિડનીના સ્વાસ્થ્યનું સાચું અને પૂરું ચિત્ર રજૂ કરે છે.
૩ મહત્વના લક્ષણો જેને ભૂલેચૂકે પણ નજરઅંદાજ ન કરવાં
જોકે શરુઆતમાં લક્ષણો ઓછા હોય છે, છતાં જો શરીરમાં નીચે મુજબના ફેરફારો સતત જોવા મળે, તો તરત જ તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ:
શરીર પર સોજા કે ફુલાવો આવવો: જ્યારે કિડની યોગ્ય રીતે કામ ન કરતી હોય, ત્યારે તે શરીરમાંથી વધારાનું પાણી અને સોડિયમ બહાર કાઢી શકતી નથી. આ કારણે પગના પંજા, ઘૂંટી, પગ અથવા આંખોની આસપાસ સોજા જોવા મળી શકે છે.
સતત થાક અને અશક્તિ લાગવી: કિડની બગડવાને કારણે શરીરમાં એનેમિયા (લોહીની ટકાવારી ઘટવી) થવો અથવા લોહીમાં નકામા ઝેરી કચરાનું પ્રમાણ વધી જવું જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. જો તમને વગર કોઈ ભારે કામકાજે સતત થાક લાગતો હોય, તો તેને માત્ર “વ્યસ્ત દિનચર્યા” ગણીને છોડી ન દેવો જોઈએ.
પેશાબની ટેવ અને રંગમાં ફેરફાર: પેશાબમાં સતત ફીણ થવા (જે પ્રોટીન લીક થવાનો સંકેત છે), પેશાબમાં લોહી આવવું, અથવા રોજિંદા પ્રવાહ અને આવર્તનમાં (વારંવાર કે ઓછો-વધારે પેશાબ થવો) ફેરફાર થવો એ કિડનીની તકલીફ દર્શાવે છે. વધુમાં, જ્યારે કિડનીનો રોગ આગળ વધે છે ત્યારે ત્વચા પર ખંજવાળ, શુષ્કતા, ઉબકા આવવા, ભૂખ ન લાગવી અને એકાગ્રતાનો અભાવ જેવા લક્ષણો પણ દેખાઈ શકે છે.
ગભરાવાની જરૂર નથી, પણ સંકેતો ઓળખો
આમાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાવાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે તમને કિડનીનો રોગ થઈ જ ગયો છે. સોજા, થાક કે પેશાબમાં ફેરફાર થવાના અન્ય ઘણા સામાન્ય કારણો પણ હોઈ શકે છે. પરંતુ જો આ લક્ષણો વારંવાર થતા હોય કે સતત રહેતા હોય — ખાસ કરીને જો તમને ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર કે હૃદય રોગની બીમારી હોય — તો ડોક્ટરની મુલાકાત લેવામાં વિલંબ ન કરવો જોઈએ.
હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને કિડની વચ્ચેનો સંબંધ ખૂબ ગંભીર છે: હાઈ બીપી કિડનીને નુકસાન પહોંચાડે છે, અને બીજી તરફ કિડની ખરાબ થવાથી બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણમાં રાખવું મુશ્કેલ બને છે. કિડનીનો રોગ શાંતિથી આગળ વધતો હોવાથી, લક્ષણો દેખાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી એ ડાહપણ નથી. એક સાદો બ્લડ ટેસ્ટ, પેશાબની તપાસ અને બીપીનું ચેક-અપ તમને અને તમારા ડોક્ટરને કિડનીની સ્થિતિ સમયસર જાણવામાં મદદ કરી શકે છે, જેથી યોગ્ય સમયે જરૂરી સારવાર શરૂ કરીને કિડનીને વધુ બગડતી બચાવી શકાય.
