ચોંકાવનારો ખુલાસો! ઓનલાઇન કરિયાણાની સાથે ડિલિવર થતું હતું ‘ઝેર’, સરકારે લીધા કડક પગલાં!
આજના આધુનિક યુગમાં ઓનલાઇન શોપિંગ અને ક્વિક-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ લોકોની રોજિંદી જિંદગીનો અવિભાજ્ય ભાગ બની ગયા છે. શાકભાજી, ફળો, કરિયાણું કે ખાવા-પીવાની કોઈ પણ વસ્તુ હોય—દૂધના પેકેટથી લઈને ઘરમાં વપરાતી ચીજવસ્તુઓ સુધી બધું જ હવે આંગળીના એક ટેરવે અને મિનિટોમાં ઘરઆંગણે પહોંચી જાય છે. પરંતુ, શું આપણે જે ઓનલાઇન ઓર્ડર કરી રહ્યા છીએ તે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત અને ખાવા યોગ્ય છે? આ પ્રશ્ન એટલા માટે ઉભો થયો છે કારણ કે કર્નાટકમાંથી એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને આંખ ઉઘાડનારો કિસ્સો સામે આવ્યો છે, જેણે દેશભરના ગ્રાહકોમાં ચિંતાનું મોજું ફેરવી દીધું છે.
ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય અને સુરક્ષા સાથે થઈ રહેલા ગંભીર ખીલવાડને ધ્યાનમાં રાખીને કર્નાટક સરકારના ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટેન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી (FDA) અને ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ ડ્રગ્સ એડમિનિસ્ટ્રેશન ડિપાર્ટમેન્ટે દેશની ત્રણ અગ્રણી ઈ-કોમર્સ અને ક્વિક-કોમર્સ કંપનીઓ—એમેઝોન (Amazon), સ્વિગી ઇન્સ્ટામાર્ટ (Swiggy Instamart) અને બિગબાસ્કેટ (BigBasket)—વિરુદ્ધ અત્યંત કડક અને અભૂતપૂર્વ કાર્યવાહી કરી છે. રાજ્ય સરકારે આ ત્રણેય મોટા પ્લેટફોર્મ્સના ફૂડ લાયસન્સ તાત્કાલિક અસરથી સસ્પેન્ડ કરી દીધા છે.
શા માટે લેવાયો આટલો કઠોર નિર્ણય?
ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા (TOI) ના અહેવાલ અનુસાર, આ મોટી કાર્યવાહી પાછળનું મુખ્ય કારણ આ પ્લેટફોર્મ્સ પર અત્યંત ઝેરી અને ઘાતક વનસ્પતિ ‘ધતુરા’ (Datura / Thorn Apple) ના ફળ અને બીજનું ખાધ્ય સામગ્રી (Food Product) તરીકે લિસ્ટિંગ અને વેચાણ થતું હોવાનું સામે આવ્યું છે. આ પ્લેટફોર્મ્સ પર ધતુરાને સામાન્ય ખોરાક અથવા આહારના ભાગ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો હતો, જે ગ્રાહકોના જીવન માટે સીધું જોખમ ઊભું કરતું હતું.
તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર કોઈ પણ યોગ્ય ગુણવત્તા તપાસ કે ચકાસણી વગર ધતુરાના બીજ અને ફળોને વેચાણ અર્થે મૂકી દેવામાં આવ્યા હતા. ફૂડ સેફ્ટી ડિપાર્ટમેન્ટે આ ગંભીર બેદરકારીને અત્યંત ગંભીરતાથી લીધી છે અને ત્રણેય પ્લેટફોર્મ્સને આદેશ આપ્યો છે કે તેઓ તાત્કાલિક ધોરણે ધતુરા સંબંધિત તમામ લિસ્ટિંગ્સ, જાહેરાતો અને પ્રોડક્ટ પેજીસને પોતાના પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવી લે.
અધિકારીઓનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ:
કર્નાટક ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ ડ્રગ્સ એડમિનિસ્ટ્રેશન વિભાગે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં આદેશ આપ્યો છે કે માનવ વપરાશ અથવા ખાવા-પીવાની સામગ્રી તરીકે ધતુરાનું વેચાણ, સંગ્રહ કે વિતરણ સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદો છે. આ નિયમનું પાલન ન થાય ત્યાં સુધી અને આગામી આદેશ સુધી આ ત્રણેય કંપનીઓના ફૂડ લાયસન્સ નિલંબિત (Suspend) જ રહેશે.
ધતુરો શું છે અને તે કેટલો ખતરનાક બની શકે છે?
સામાન્ય ભાષામાં ધતુરાને ‘થોર્ન એપલ’ (Thorn Apple) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ આ વનસ્પતિ ‘નાઇટશેડ’ (Nightshade) પરિવારનો એક ભાગ છે. જોકે આયુર્વેદિક અને વિજ્ઞાનના ચોક્કસ સંશોધનોમાં આ છોડનો ઉપયોગ મર્યાદિત માત્રામાં અને અત્યંત શુદ્ધિકરણ બાદ ઔષધિ તરીકે થાય છે, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકો માટે સદ્ધર પ્રોસેસિંગ વગર તેનો ઉપયોગ અત્યંત ઝેરી અને પ્રાણઘાતક સાબિત થાય છે.
તબીબી નિષ્ણાતો અને ખાદ્ય સુરક્ષા અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, ધતુરાના બીજ અને ફળમાં એટ્રોપાઇન (Atropine), સ્કોપોલેમાઇન (Scopolamine) અને હાઇઓસાઇમાઇન (Hyoscyamine) જેવા ઝેરી આલ્કલોઇડ્સ મોટી માત્રામાં હાજર હોય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ અજાણતા અથવા યોગ્ય શુદ્ધિકરણ વગર ધતુરાનું સેવન કરી લે, તો તેનાથી શરીરના ચેતાતંત્ર (Nervous System) પર ગંભીર અસર પડે છે.
ધતુરાના સેવનથી થતી ગંભીર આડઅસરો:
માનસિક અસંતુલન અને ભ્રમ (Hallucinations): વ્યક્તિ પોતાની ભાન ભૂલી જાય છે અને ગંભીર માનસિક ભ્રમનો શિકાર બને છે.
દ્રષ્ટિની સમસ્યા અને ચક્કર: આંખોની કીકીઓ પહોળી થઈ જવી, ઝાંખું દેખાવું અને તીવ્ર ચક્કર આવવા.
હૃદયના ધબકારા અનિયંત્રિત થવા: ધબકારા ખૂબ વધી જવા (Tachycardia) અને બ્લડ પ્રેશરમાં અચાનક ફેરફાર થવો.
કોમા અને મૃત્યુનું જોખમ: અત્યંત ગંભીર કિસ્સાઓમાં શ્વસનતંત્ર નિષ્ફળ જવાથી વ્યક્તિ કોમામાં સરી પડી શકે છે અથવા તેનું મોત પણ નીપજી શકે છે.
ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સની બેદરકારી સામે કડક ચાવી
કર્નાટક ફૂડ સેફ્ટી વિભાગની આ સખત કાર્યવાહીએ સમગ્ર દેશમાં ઇ-કોમર્સ અને ગ્રોસરી ડિલિવરી કરતી કંપનીઓની કાર્યપ્રણાલી પર મોટો સવાલ ઊભો કર્યો છે. ઘણીવાર આ પ્લેટફોર્મ્સ પોતાના કેટેલોગમાં હજારો પ્રોડક્ટ્સ ઉમેરતી વખતે યોગ્ય ઓડિટ કે ગુણવત્તાની ચકાસણી કરતા નથી. થર્ડ-પાર્ટી સેલર્સ (Third-party sellers) ગમે તે પ્રોડક્ટ લિસ્ટ કરી દે છે અને કંપનીઓ માત્ર ડિલિવરી કમિશન કમાવવામાં ધ્યાન આપે છે.
પરંતુ જ્યારે વાત ખાવા-પીવાની વસ્તુઓની હોય, ત્યારે આવી લાલચ કે બેદરકારી નિર્દોષ લોકોના જીવ માટે જોખમી બની જાય છે. ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા અને ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટેન્ડર્ડ્સ એક્ટ (FSSAI) હેઠળ તમામ પ્લેટફોર્મ્સ પોતાની વેબસાઇટ કે એપ પર વેચાતી વસ્તુઓ માટે જવાબદાર છે.
ગ્રાહકો માટે મહત્વની સલાહ અને જાગરૂકતા
આ ઘટના બાદ સામાન્ય ગ્રાહકોએ પણ વધુ જાગૃત થવાની જરૂર છે. ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ પરથી કોઈ પણ જડીબુટ્ટી, બીજ કે કુદરતી પ્રોડક્ટ ખરીદતી વખતે તેના વિશે સંપૂર્ણ માહિતી મેળવવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને જડીબુટ્ટીઓ કે દેશી વસ્તુઓ ખરીદતી વખતે FSSAI નું માન્ય લાયસન્સ અને પેકેજિંગ પરની ચેતવણીઓ ખાસ ચકાસવી જોઈએ.
