સરકારી કચેરીઓમાં મોટો ફેરફાર: હવે પ્લાસ્ટિક ફાઈલો ભૂતકાળ બનશે, જાણો શું છે નવો નિયમ
આજના આધુનિક સમયમાં પર્યાવરણની જાળવણી એ માત્ર વિચારવાનો વિષય નથી રહ્યો, પરંતુ તેના પર તાત્કાલિક અને નક્કર પગલાં ભરવાનો સમય આવી ગયો છે. પ્લાસ્ટિકના અવિચારી વપરાશે સમગ્ર વિશ્વ માટે એક મોટો પડકાર ઊભો કર્યો છે. આવા સમયે, ગુજરાત સરકારે એક સંવેદનશીલ અને દીર્ઘદ્રષ્ટિપૂર્ણ નિર્ણય લઈને સમગ્ર રાજ્યમાં પર્યાવરણ સંરક્ષણની નવી આબોહવા ઊભી કરી છે. રાજ્યની તમામ સરકારી કચેરીઓમાં હવે પ્લાસ્ટિકના ફોલ્ડર અને ફાઈલોનો ઉપયોગ તબક્કાવાર રીતે સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવશે. આ નિર્ણય માત્ર એક સરકારી આદેશ નથી, પરંતુ આવનારી પેઢી માટે એક સ્વચ્છ અને સુંદર ગુજરાતના નિર્માણની દિશામાં એક ક્રાંતિકારી પગલું છે.
સામાન્ય વહીવટ વિભાગ દ્વારા ઐતિહાસિક પરિપત્ર જારી
રાજ્યમાં ટકાઉ (Sustainable) અને પર્યાવરણલક્ષી કાર્યપ્રણાલીને પ્રાધાન્ય આપવા માટે ગુજરાત સરકારના સામાન્ય વહીવટ વિભાગ (GAD) દ્વારા એક વિશેષ પરિપત્ર જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આ પરિપત્ર અનુસાર, સરકારી કચેરીઓમાં દૈનિક કામગીરી દરમિયાન વપરાતા પ્લાસ્ટિકના ફોલ્ડર્સ, પ્લાસ્ટિક કોટેડ ફાઈલો અને પ્લાસ્ટિક સ્ટેશનરીના ઉપયોગ પર તબક્કાવાર રોક લગાવવામાં આવશે.
સરકારના આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ સરકારી વહીવટમાં જ પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારીનો સ્વીકાર કરીને અન્ય નાગરિકો અને ખાનગી ક્ષેત્રો માટે એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડવાનો છે.
કાયદાકીય પૃષ્ઠભૂમિ અને ‘સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક’ પર પ્રહાર
આ નિર્ણય ભારત સરકારના ‘પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૬’ અને ‘પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, ૨૦૧૬’ ના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો છે. પર્યાવરણને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડતા ‘સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક’ (એકવાર વાપરીને ફેંકી દેવાતા પ્લાસ્ટિક) અને નોન-બાયોડિગ્રેડેબલ સામગ્રીનો ઘટાડો કરવો એ વર્તમાન સમયની મોટી જરૂરિયાત છે.
સરકારી કામગીરીમાં દરરોજ હજારોની સંખ્યામાં પ્લાસ્ટિકની ફાઈલો અને કવરોનો ઉપયોગ થતો હોય છે, જે પાછળથી પ્લાસ્ટિક કચરામાં રૂપાંતરિત થઈને પર્યાવરણને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે. આ નવી નીતિથી સરકારી સ્તરે જનરેટ થતા પ્લાસ્ટિક કચરામાં મોટો ઘટાડો થશે.
રાજ્યની તમામ નાની-મોટી સંસ્થાઓમાં આદેશ લાગુ
આ નીતિ માત્ર સચિવાલય પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ રાજ્યના ખૂણે-ખૂણે આવેલી તમામ સરકારી અને અર્ધ-સરકારી સંસ્થાઓમાં એકસમાન રીતે લાગુ કરવામાં આવશે. જેમાં નીચે મુજબના તમામ સ્તરોનો સમાવેશ થાય છે:
સચિવાલયના તમામ વિભાગો અને ખાતાના વડાની કચેરીઓ
રાજ્યના તમામ જાહેર સાહસો, નિગમો અને બોર્ડ-મંડળો
સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (મહાનગરપાલિકાઓ, નગરપાલિકાઓ, જિલ્લા અને તાલુકા પંચાયતો)
રાજ્યની તમામ સરકારી યુનિવર્સિટીઓ અને ગ્રાન્ટ-ઈન-એઈડ (ગ્રાન્ટેડ) સંસ્થાઓ
આ વ્યાપક અમલીકરણને કારણે આખા રાજ્યના વહીવટી માળખામાં એક સાથે પર્યાવરણલક્ષી પરિવર્તન જોવા મળશે.
કાગળ, શણ અને કાપડ: ઈકો-ફ્રેન્ડલી વિકલ્પોનો ઉદય
પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગ પર રોક લગાવવાની સાથે સાથે સરકારે તેના શ્રેષ્ઠ વિકલ્પો પણ સૂચવ્યા છે. દૈનિક સરકારી કામગીરી, પ્રેઝન્ટેશન કે સરકારી કાગળોની આપ-લે માટે હવે:
કાગળ (Paper)
શણ (Jute)
કાપડ (Cloth)
માંથી બનેલા ટકાઉ, આકર્ષક અને ઈકો-ફ્રેન્ડલી ફાઈલ કવર અને ફોલ્ડર્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
આ નિર્ણયથી માત્ર પર્યાવરણનો બચાવ નહીં થાય, પરંતુ રાજ્યના હસ્તકળા અને કાપડ ઉદ્યોગ તથા શણ અને કાગળની બનાવટો સાથે જોડાયેલા સ્થાનિક ગૃહઉદ્યોગો અને લઘુ ઉદ્યોગોને પણ આડકતરી રીતે પ્રોત્સાહન મળશે.
અમલીકરણની પ્રક્રિયા: ઉપલબ્ધ સ્ટોક પૂરો થયા બાદ નવી ખરીદી
સરકારી નાણાંનો વ્યય ન થાય અને વર્તમાન સાધનો વેડફાઈ ન જાય તે માટે સરકારે પરિપત્રમાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે, હાલમાં જે-તે કચેરીમાં પ્લાસ્ટિક સ્ટેશનરીનો જે સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે તેનો ઉપયોગ પૂરો કરી લેવામાં આવશે.
પરંતુ, જૂનો સ્ટોક પૂર્ણ થયા બાદ સરકારી ભંડોળમાંથી કરવામાં આવતી નવી તમામ ખરીદીઓમાં કડકપણે આ નવા પર્યાવરણીય દિશાનિર્દેશોનું પાલન કરવાનું રહેશે. હવે પછી કોઈ પણ સરકારી ખરીદીમાં પ્લાસ્ટિક આધારિત ફોલ્ડર્સ કે કવરોનો ઓર્ડર આપી શકાશે નહીં.
‘સ્વચ્છ ભારત મિશન’ અને ગ્રીન ગવર્નન્સ તરફ પગલું
આ પહેલ દેશના ‘સ્વચ્છ ભારત મિશન’ ના સ્વપ્નને સાકાર કરવાની દિશામાં એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. વહીવટી તંત્રમાં જ્યારે ‘ગ્રીન ગવર્નન્સ’ (Eco-friendly Governance)નો વિચાર વણાશે, ત્યારે સમાજના અન્ય વર્ગો પણ તેનાથી પ્રેરિત થશે.
ગુજરાત સરકારે આ પગલાં દ્વારા એ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે વિકાસની સાથે પર્યાવરણ જતનનું સંતુલન જાળવવું એ આપણી નૈતિક અને સામાજિક જવાબદારી છે.
પર્યાવરણલક્ષી કાર્યસંસ્કૃતિનું નવું પ્રભાત
આ નિર્ણયથી રાજ્યના તમામ સરકારી કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓમાં પણ પર્યાવરણ પ્રત્યે એક નવી જાગૃતિ આવશે. ઓફિસમાં ઈકો-ફ્રેન્ડલી ફાઈલોનો ઉપયોગ કરવાનો અનુભવ આપોઆપ નાગરિકોમાં પણ સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક પ્રત્યે નફરત ઊભી કરશે અને કપડાં કે શણની કોથળીઓ વાપરવાની ટેવ પ્રબળ બનશે.
સહજ અને વ્યવહારુ અભિગમ સાથે લેવાયેલો આ નિર્ણય આવનારા સમયમાં ‘પ્લાસ્ટિકમુક્ત ગુજરાત’ના લક્ષ્યને હાસલ કરવામાં એક મજબૂત આધારસ્તંભ સાબિત થશે. પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે સરકારનો આ નાનો લાગતો પરંતુ વ્યાપક અસરો ધરાવતો નિર્ણય ખરેખર આવકારદાયક અને પ્રશંસનીય છે.
