ગ્લેશિયર તળાવો બન્યા ‘વોટર બોમ્બ’: નેપાળ-તિબેટ સરહદે GLOF ની ભીષણ તબાહીથી હિમાલયન ઇકોલોજી પર મોટો ખતરો
નેપાળ અને તિબેટની સરહદ પર આવેલી ભોટેકોશી નદી ખીણમાં તાજેતરમાં થયેલી વિનાશક કુદરતી આપત્તિએ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ફરી એકવાર હિમાલયના નાજુક પર્યાવરણ અને ગ્લેશિયર લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ્સ (GLOFs) ના ગંભીર જોખમ તરફ દોર્યું છે. બરફના અતિ વિશાળ પ્રવાહ, કાદવ, પથ્થરો અને કાટમાળ સાથે ધસી આવેલા પાણીના ભયાનક પૂર ક્ષણભરમાં સમૃદ્ધ નગરો, ગામડાઓ, રસ્તાઓ, પુલો અને કરોડોના ખર્ચે બનેલા જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સને તણાવી ગયા છે. આ હોનારતમાં ડઝનબંધ લોકોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા છે, જ્યારે સેંકડો લોકો હજુ પણ ગુમ છે. વૈજ્ઞાનિકો અને પર્યાવરણીય સંશોધકો આ માનવસર્જિત અને કુદરતી આપત્તિ પાછળનું મુખ્ય પરિબળ GLOF ને માની રહ્યા છે.
શું છે આ GLOF અને તે કેવી રીતે બને છે ‘વોટર બોમ્બ’?
જ્યારે ઊંચા પર્વતીય પ્રદેશોમાં વિશાળ હિમનદીઓ (ગ્લેશિયર્સ) વાતાવરણની ગરમીને કારણે ધીમે ધીમે પીગળીને પાછળ હટે છે, ત્યારે તેઓ પોતાની સાથે મોટી માત્રામાં માટી, પથ્થરો અને ખડકાળ કાટમાળ ઘસડી લાવે છે. આ કાટમાળ હિમનદીના નીચાણવાળા છેડા પર એકઠો થાય છે, જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘મોરેન’ કહેવામાં આવે છે. આ મોરેન પર્વતો વચ્ચે કુદરતી બંધ (દિવાલ) જેવું કામ કરે છે અને પીગળેલા બરફના પાણીને રોકીને એક અસ્થાયી ગ્લેશિયર તળાવ બનાવે છે.
જ્યારે આ કાચી અને નબળી મોરેનની દિવાલ અતિશય પાણીના દબાણ, ભૂસ્ખલન અથવા ભૂકંપના આંચકાને કારણે અચાનક તૂટી પડે છે, ત્યારે તળાવમાં સંગ્રહિત કરોડો લીટર પાણી થોડી જ મિનિટોમાં તીવ્ર ઢાળ પર નીચે તરફ ધસી આવે છે. આ ઘટનાને GLOF કહે છે. આ પૂરમાં માત્ર પાણી નથી હોતું, પરંતુ તેની સાથે વિશાળ ખડકો, ભારે કાંપ અને બરફનું ઘાતક મિશ્રણ હોય છે, જે તેના માર્ગમાં આવતી કોઈપણ મજબૂત રચનાને પત્તાના ઘરની જેમ તોડી પાડે છે.
ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને હિમાલય પર વધતું જોખમ
પૃથ્વીના ‘ત્રીજા ધ્રુવ’ તરીકે ઓળખાતો હિમાલય પ્રદેશ હાલમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગની સૌથી ગંભીર અસર સહન કરી રહ્યો છે. કાઠમંડુ સ્થિત ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર ઇન્ટિગ્રેટેડ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટ (ICIMOD) ના અહેવાલો અનુસાર, ૧૯૭૦ ના દાયકાથી હિમાલયના હિમનદીઓ પીગળવાનો દર ચિંતાજનક રીતે વધ્યો છે. વર્ષ ૨૦૦૦ ની સરખામણીમાં હાલમાં બરફ પીગળવાની ઝડપ બમણાથી પણ વધુ થઈ ગઈ છે.
ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) ના સેટેલાઇટ ડેટા એનાલિસિસ મુજબ, હિમાલય ક્ષેત્રમાં ૧૦ હેક્ટરથી મોટા ૨,૪૩૧ ગ્લેશિયર તળાવો ઓળખાયા છે. તેમાંથી ૧૯૮૪ થી અત્યાર સુધીમાં ૬૭૬ તળાવોના કદમાં ભયાનક વધારો થયો છે. વૈજ્ઞાનિકો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો વૈશ્વિક તાપમાનમાં ૧.૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસનો વધારો થશે, તો હિન્દુ કુશ હિમાલય ક્ષેત્રના એક તૃતીયાંશ હિમનદીઓ સંપૂર્ણપણે નાશ પામશે.
ઐતિહાસિક દુર્ઘટનાઓ અને અંધાધૂંધ માનવ વિકાસ
GLOF નું જોખમ માત્ર કુદરતી ફેરફારોથી નથી વધતું, પરંતુ નદીઓની સાંકડી ખીણોમાં થઈ રહેલા અનિયંત્રિત બાંધકામોથી પણ બેગણું થઈ જાય છે. હિન્દુ કુશ હિમાલય પ્રદેશમાં આશરે ૫૦૦ ગીગાવોટની જળવિદ્યુત ક્ષમતા રહેલી છે, જેનો લાભ લેવા માટે સાંકડી નદી ખીણોમાં મોટા ડેમો, ટનલો અને હાઇવે બનાવી દેવાયા છે.
ભૂતકાળની દુર્ઘટનાઓ પર નજર કરીએ તો, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૧ માં ઉત્તરાખંડના ચમોલીમાં ગ્લેશિયર ફાટવાથી ઋષિ ગંગા અને તપોવન જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સ સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ ગયા હતા અને ૨૦૦ થી વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા. ઓક્ટોબર ૨૦૨૩ માં સિક્કિમના દક્ષિણ લ્હોનાક તળાવમાં GLOF થવાથી ૧,૨૦૦ મેગાવોટનો તીસ્તા-III ડેમ ધોવાઈ ગયો હતો. ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ માં ઉત્તરકાશીના ધારલીમાં ગ્લેશિયર હેડબ્રેકને કારણે ભારે વિનાશ થયો હતો. હવે નેપાળની તાજેતરની આપત્તિએ સાબિત કર્યું છે કે પર્યાવરણીય સમતુલાને નેવે મૂકીને કરાતો વિકાસ અત્યંત ઘાતક છે.
સુરક્ષા અને પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીની જરૂરિયાત
આ ભયાનક ‘વોટર બોમ્બ’ થી બચવા માટે સંવેદનશીલ ગ્લેશિયર તળાવો પર રીઅલ-ટાઇમ સેન્સર અને સેટેલાઇટ આધારિત અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ્સ (EWS) સ્થાપિત કરવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે. આ ઉપરાંત, સાઇફન પાઇપ કે કૃત્રિમ ચેનલો દ્વારા તળાવોમાંથી વધારાનું પાણી ધીમે ધીમે બહાર કાઢીને દબાણ ઘટાડવું જોઈએ. પર્વતીય વિસ્તારોમાં વૈજ્ઞાનિક સમીક્ષા વગર ભારે બાંધકામો કરવા પર કડક પ્રતિબંધ મૂકવો જ પડશે, નહિતર ભવિષ્યમાં હિમાલયના પહાડોમાં આનાથી પણ વધુ ભયાનક આપત્તિઓ સર્જાઈ શકે છે.
