પનીર ખરીદતા પહેલા આ વાતોનું રાખો ધ્યાન, નહીં તો પસ્તાવાનો વારો આવશે!
આજકાલ બજારમાં મળતી ડેરી પ્રોડક્ટ્સને લઈને ગ્રાહકોમાં ભારે ચિંતા જોવા મળી રહી છે. દેશના મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, છત્તીસગઢ, મધ્ય પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને કર્ણાટક જેવા અનેક રાજ્યોએ “પનીર” ના નામે વેચાતા એનાલોગ પનીરના ઉત્પાદન, સંગ્રહ, પરિવહન અને વેચાણ પર સખત પ્રતિબંધ કે મર્યાદાઓ લાદી દીધી છે.
જાહેર આરોગ્યની સુરક્ષા અને ગ્રાહકો સાથે થતી છેતરપિંડી અટકાવવા માટે પ્રશાસને આ પગલું ભર્યું છે. પરંતુ સામાન્ય ગ્રાહક તરીકે સવાલ એ થાય કે આ એનાલોગ પનીર આખરે શું છે અને તે અસલી પનીર કરતાં કેટલું અલગ છે?
એનાલોગ પનીર (Analogue Paneer) શું છે?
ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) ના જણાવ્યા મુજબ, એનાલોગ ફુડ પ્રોડક્ટ એક એવો પદાર્થ છે જેમાં દૂધના કુદરતી ઘટકોને અંશતઃ અથવા તો સંપૂર્ણપણે એવા પદાર્થોથી બદલી નાખવામાં આવે છે જે દૂધમાંથી બનતા જ નથી. આ પ્રોડક્ટને એવી રીતે પ્રોસેસ કરવામાં આવે છે કે તે દેખાવ, બનાવટ અને ઉપયોગમાં આબેહૂબ અસલી પનીર કે ડેરી પ્રોડક્ટ જેવી જ લાગે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, એનાલોગ પનીર તાજા દૂધમાંથી બનતું નથી. તેને બનાવવા માટે વનસ્પતિ તેલ (Vegetable Oil), સ્ટાર્ચ, દૂધનો પાવડર (Milk Solids), ઇમલ્સિફાયર અને અન્ય સસ્તા વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
અસલી પનીર અને એનાલોગ પનીર વચ્ચેનો તફાવત
બંને વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત તેમાં વપરાતા કાચા માલ (Ingredients)માં છે:
અસલી પનીર: તે શુદ્ધ અને તાજા દૂધમાંથી (ખાસ કરીને ગાય કે ભેંસના ફુલ-ફેટ દૂધમાંથી) બનાવવામાં આવે છે. તેમાં માત્ર દૂધના જ કુદરતી પોષક તત્વો હોય છે.
એનાલોગ પનીર: તેને બનાવવા માટે તાજા દૂધને બદલે પ્રોસેસ્ડ વનસ્પતિ ફેટ, સ્ટાર્ચ અને અન્ય રાસાયણિક ઘટકોનો ઉપયોગ થાય છે જેથી પનીર જેવો જ આકાર અને ટેક્સચર આપી શકાય.
ઘરે બેઠા નકલી કે એનાલોગ પનીર કેવી રીતે ઓળખવું?
FSSAI એ ગ્રાહકોને નકલી કે ભેળસેળયુક્ત પનીર ઓળખવા માટે કેટલીક પ્રાથમિક ઘરગથ્થુ પદ્ધતિઓ દર્શાવી છે. જોકે, લેબોરેટરી ટેસ્ટ જ સૌથી સચોટ માર્ગ છે, પણ તમે ઘરે નીચે મુજબના ટેસ્ટ કરી શકો છો:
૧. સ્વાદ અને બનાવટ (Texture) ચકાસો
અસલી પનીર નરમ, મુલાયમ અને તાજી મલાઈ જેવી સુગંધ ધરાવતું હોય છે. જો પનીર ખાવામાં અતિશય રબર જેવું લાગે, ખૂબ જ કડક કે રબડી જેવું લાગે અથવા તેમાં દૂધનો કોઈ સ્વાદ ન આવે, તો તે શંકાસ્પદ હોઈ શકે છે.
૨. પેકિંગ પરનું લેબલ બરાબર વાંચો
પેક કરેલું પનીર ખરીદતી વખતે તેના લેબલ પર આપવામાં આવેલી વિગતો ખાસ વાંચો. FSSAI ના નિયમો મુજબ ઉત્પાદકોએ જો પ્રોડક્ટ અસલી ડેરી પનીર ન હોય, તો તેના પર “Analogue” અથવા “Imitation Paneer” લખવું ફરજિયાત છે.
૩. હાથથી મસળીને જુઓ
પનીરનો એક નાનો ટુકડો લઈને તેને સાફ હાથ વડે મસળો. જો પનીર એકદમ ભૂકો થઈ જાય કે ચોંટી જાય, તો શક્ય છે કે તેમાં સ્કિમ્ડ મિલ્ક કે અન્ય નકલી ઘટકોનો ઉપયોગ થયો હોય.
૪. આયોડિન ટેસ્ટ (Iodine Test)
પનીરના એક નાના ટુકડાને પાણીમાં ઉકાળો અને તેને ઠંડુ થવા દો. ત્યારબાદ તેમાં આયોડિન ટીંચરના થોડા ટીપાં ઉમેરો. જો પનીરનો રંગ વાદળી (Blue) થઈ જાય, તો તે દર્શાવે છે કે પનીરમાં સ્ટાર્ચની ભેળસેળ કરવામાં આવી છે.
(નોંધ: આ ઘરગથ્થુ પરીક્ષણો માત્ર પ્રાથમિક ખ્યાલ આપે છે. જો તમને ગંભીર શંકા હોય તો સ્થાનિક ફૂડ સેફ્ટી વિભાગમાં ફરિયાદ કરવી જોઈએ.)
એનાલોગ પનીર સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલું નુકસાનકારક?
એનાલોગ પનીર મુખ્યત્વે ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવા અને તેને લાંબા સમય સુધી બગડતું અટકાવવા (Shelf Life) માટે બનાવવામાં આવે છે. પરંતુ તેનાથી શરીરને થતા નુકસાન અંગે નિષ્ણાતોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે:
હલકી ગુણવત્તાનું વનસ્પતિ ફેટ: ઉત્પાદકો કયા પ્રકારનું વનસ્પતિ તેલ વાપરે છે તે નક્કી હોતું નથી. હલકી ગુણવત્તાનું તેલ સતત ખાવાથી હૃદયરોગ અને કોલેસ્ટ્રોલનું જોખમ વધે છે.
વધુ પડતું સોડિયમ: તેને લાંબો સમય સાચવી રાખવા માટે તેમાં સોડિયમનું પ્રમાણ વધુ રાખવામાં આવે છે, જે હાઇ બ્લડ પ્રેશર (BP) ના દર્દીઓ માટે ખતરનાક છે.
ઓછું પોષણ: અસલી પનીરમાંથી મળતું કુદરતી પ્રોટીન અને કેલ્શિયમ એનાલોગ પનીરમાં મળતું નથી, જેથી તે શરીર માટે બિન-પોષણક્ષમ બને છે.
પનીર પરના પ્રતિબંધથી ખાવા-પીવાની વાનગીઓ કેમ મોંઘી થશે?
એનાલોગ પનીર, બટર અને ચીઝ પરના પ્રતિબંધના કારણે હવે રેસ્ટોરન્ટ અને સ્ટ્રીટ ફૂડના ભાવ વધવાની શક્યતા છે.
નાના ફૂડ સ્ટોલ્સ, કાફે અને ક્લાઉડ કિચન અત્યાર સુધી સસ્તું પડતું હોવાથી એનાલોગ પનીર અને ચીઝનો ઉપયોગ કરતા હતા. આ કારણે તેઓ ગ્રાહકોને સસ્તા દરે વાનગીઓ પીરસી શકતા હતા. પરંતુ હવે સરકારી કડકાઈના કારણે તમામ આઉટલેટ્સ માટે શુદ્ધ દૂધમાંથી બનતું અસલી પનીર અને બટર વાપરવું ફરજિયાત બન્યું છે.
અસલી ડેરી પ્રોડક્ટ્સ મોંઘી હોવાથી હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટ માલિકોએ વાનગીઓના ભાવ રૂ. ૨૦ થી રૂ. ૬૦ સુધી વધારવા પડી શકે છે.
દાખલા તરીકે, જે પનીર બટર મસાલા પહેલાં ₹૨૨૦ માં મળતું હતું, તે હવે ₹૨૬૦ ની આસપાસ થઈ શકે છે.
₹૨૦૦ નું ચીઝ કલબ સેન્ડવિચ વધીને ₹૨૪૦ થઈ શકે છે.
₹૧૫૦ નું માર્ગરીટા પિઝા હવે ₹૧૮૦ સુધી મોંઘું થઈ શકે છે.
