ઈરાન અને યુએઈ વચ્ચે ખેંચતાણ છતાં બધા સભ્યોને એક મંચ પર લાવવાનો ભારતનો માસ્ટર પ્લાન
વર્ષ ૨૦૨૬ ની બ્રિક્સ (BRICS) શિખર પરિષદની અધ્યક્ષતા કરી રહેલું ભારત વૈશ્વિક રાજકારણમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને નાજુક રાજદ્વારી મોરચા પર આવીને ઊભું રહ્યું છે. એક તરફ પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલો લશ્કરી તણાવ છે, તો બીજી તરફ વૈશ્વિક વેપારમાંથી યુએસ ડોલરનો પ્રભાવ ઘટાડવા અંગેની ચર્ચાઓએ જોર પકડ્યું છે. આવા સંવેદનશીલ સમયમાં બ્રિક્સના તમામ સભ્ય દેશોને એક જ મંચ પર લાવીને સર્વસંમતિથી ‘સંયુક્ત નિવેદન’ (Joint Declaration) બહાર પાડવું એ ભારત માટે ચોક્કસપણે એક મોટો પડકાર બની રહ્યો છે. નવી દિલ્હીની નીતિ સ્પષ્ટ છે કે બ્રિક્સ મંચનો ઉપયોગ પશ્ચિમી દેશો વિરોધી એજન્ડા ચલાવવા માટે ન થવો જોઈએ.
અમેરિકા વિરોધી પ્લેટફોર્મ બનતા અટકાવવાનો ભારતનો સ્પષ્ટ સંદેશ
રાજદ્વારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતે બ્રિક્સના અન્ય સભ્ય દેશો સમક્ષ પોતાના વલણને ખૂબ જ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં રજૂ કર્યું છે. ભારત ઇચ્છે છે કે તેની અધ્યક્ષતા હેઠળ બ્રિક્સ ફોરમ કોઈ પણ સંજોગોમાં અમેરિકા કે પશ્ચિમી દેશો વિરુદ્ધ ખુલ્લેઆમ નિંદા ઠરાવ પસાર કરવાનું સાધન ન બને.
વર્તમાન સમયમાં ભારત-અમેરિકા સંબંધો અત્યંત મજબૂત અને વ્યૂહાત્મક સ્તરે પહોંચ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં, નવી દિલ્હી કોઈ પણ એવા સંયુક્ત નિવેદનનો ભાગ બનવા માંગતું નથી જે વોશિંગ્ટન સાથેના તેના સંબંધોમાં તિરાડ પાડે. તેથી જ, પશ્ચિમ એશિયા સંઘર્ષ અંગે સંયુક્ત નિવેદનમાં વપરાનારા રાજદ્વારી શબ્દો અને ભાષા પર ભારત ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક કામ કરી રહ્યું છે.
ઈરાન, ચીન અને રશિયાનું વલણ તેમજ પ્રાદેશિક ખેંચતાણ
આ બેઠકમાં ઈરાન દ્વારા પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષનો મુદ્દો જોરશોરથી ઉઠાવવામાં આવે તેવી પૂરતી શક્યતા છે. ઈરાન માંગ કરી શકે છે કે બ્રિક્સ મંચ પરથી અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની લશ્કરી કાર્યવાહીની સખત શબ્દોમાં નિંદા કરવામાં આવે. વધુમાં, ઈરાને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) પર પણ ગંભીર આરોપો લગાવ્યા છે કે તે તેના પ્રદેશનો ઉપયોગ ઈરાન વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ માટે કરવા દે છે.
ચીન અને રશિયા જેવા બ્રિક્સના પ્રભાવશાળી સભ્યો ઈરાનની નજીક ગણાય છે. જ્યારે બીજી તરફ ભારત અને યુએઈ મધ્યમ માર્ગ અપનાવવાના પક્ષધર છે. આંતરિક વિરોધાભાસો અને સભ્ય દેશોના અલગ-અલગ રાજદ્વારી હિતોના કારણે તમામ દેશોને એક જ ભાષા અને એક જ નિવેદન પર સંમતિ આપવા માટે તૈયાર કરવા તે ભારત માટે અત્યંત કઠિન કાર્ય સાબિત થઈ રહ્યું છે.
જો સર્વસંમતિ ન બને તો કયો વિકલ્પ?
જો પશ્ચિમ એશિયા કે અન્ય ભૌગોલિક-રાજકીય મુદ્દાઓ પર સભ્યો વચ્ચે પૂર્ણ સંમતિ સાધી શકાય નહીં, તો બ્રિક્સ શિખર પરિષદના અંતે પરંપરાગત સર્વસંમત સંયુક્ત નિવેદન જાહેર કરવું અશક્ય બની શકે છે. ભૂતકાળમાં પણ બ્રિક્સ વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકોમાં જ્યારે કોઈ ખાસ મુદ્દે એકમતી નહોતી બની, ત્યારે સર્વસંમત ઘોષણાપત્રના બદલે બેઠકની અધ્યક્ષતા કરનાર દેશે અલગથી ‘ચેરમેન સમરી’ (Chairman’s Summary) જારી કરવી પડી હતી. ભારત આવી પરિસ્થિતિ ટાળવા માટે અત્યારથી જ પડદા પાછળ તીવ્ર રાજદ્વારી વાટાઘાટો કરી રહ્યું છે.
ડી-ડોલરાઇઝેશન અને ટ્રમ્પની ચેતવણીનો છાયડો
પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ સિવાય ‘ડોલર’ નો મુદ્દો પણ ભારત માટે આર્થિક અને રાજદ્વારી દબાણ ઊભું કરી રહ્યો છે. બ્રિક્સ દેશો લાંબા સમયથી પરસ્પર વેપારમાં સ્થાનિક ચલણો (Local Currencies) ના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે જેથી યુએસ ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટે.
ત્યારે બીજી તરફ, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે બ્રિક્સ દેશોને સીધી ચેતવણી આપી છે કે જો તેઓ યુએસ ડોલરનું મૂલ્ય ઘટાડવાની કે તેને વૈશ્વિક વેપારમાંથી બહાર કરવાની કોઈ નીતિ અપનાવશે, તો તેમણે અમેરિકા સાથેના વેપાર પર ભારે પરિણામો ભોગવવા પડશે. આ પરિસ્થિતિમાં, બ્રિક્સ દેશો વચ્ચે સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર વધારવાની નવી પહેલો અને અમેરિકાની નારાજગી વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ ભારતની વિદેશ નીતિ માટે અત્યંત બારીક કસોટી સમાન છે.
