હોર્મુઝમાંથી એક જ દિવસમાં 1.7 કરોડ બેરલ તેલ પસાર થયું? અમેરિકાના દાવાથી વધી વૈશ્વિક ચિંતા
મધ્યપૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ સતત વધી રહ્યો છે. બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય કાર્યવાહી અને એકબીજા સામેના હુમલાઓના અહેવાલો વચ્ચે હવે વિશ્વનું ધ્યાન હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર કેન્દ્રિત થયું છે. આ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા પરિવહન માર્ગોમાંનો એક છે. આવી સ્થિતિમાં અમેરિકાના ઊર્જા મંત્રી ક્રિસ રાઇટે કરેલા એક દાવાએ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ચર્ચા જગાવી છે.
સોમવાર, 31 ઓગસ્ટના રોજ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી આશરે 17 મિલિયન બેરલ એટલે કે 1.7 કરોડ બેરલ તેલ પસાર થયું હતું. અમેરિકાના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે પણ આ જ આંકડાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. જો આ આંકડો સાચો સાબિત થાય તો તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિ વચ્ચે પણ હોર્મુઝમાંથી મોટા પ્રમાણમાં તેલની અવરજવર ચાલુ હોવાનો સંકેત મળે છે.
પરંતુ આ દાવા સાથે જોડાયેલા કેટલાક પ્રશ્નો પણ છે. અન્ય ડેટા સ્ત્રોતોમાં ઓગસ્ટ દરમિયાન ખાડી વિસ્તારમાંથી તેલની નિકાસમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે છે. તેથી ચોક્કસ એક દિવસના આંકડા અને સાત દિવસની સરેરાશ વચ્ચેના તફાવતને સમજવો જરૂરી છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગનું આટલું મહત્વ શા માટે?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી સાથે જોડતો અત્યંત વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ છે. વિશ્વના અનેક મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશો પોતાના ક્રૂડ ઓઈલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનોની નિકાસ માટે આ માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે.
સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, કુવૈત, કતાર, સંયુક્ત આરબ અમીરાત સહિતના દેશો માટે આ માર્ગનું આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ ઘણું મોટું છે. હોર્મુઝમાં કોઈ મોટો અવરોધ ઊભો થાય તો તેની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ પુરવઠા પર પડી શકે છે.
આ જ કારણસર વિશ્વના દેશો અને ઊર્જા બજારો હોર્મુઝમાં થતી દરેક હિલચાલ પર નજર રાખે છે. અહીં થોડા સમય માટે પણ જહાજોની અવરજવર અટકે તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઉછાળો આવી શકે છે. તેના પરિણામે પેટ્રોલ-ડીઝલ, પરિવહન અને વિવિધ ઉદ્યોગોના ખર્ચ પર પણ અસર પડી શકે છે.
અમેરિકાએ કર્યો 17 મિલિયન બેરલ તેલ પસાર થવાનો દાવો
અમેરિકાના ઊર્જા મંત્રી ક્રિસ રાઇટે દાવો કર્યો છે કે 31 ઓગસ્ટના રોજ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી 17 મિલિયન બેરલ તેલ પસાર થયું હતું. આ આંકડો એક દિવસ માટેનો છે અને તેથી તેને લાંબા ગાળાની નિકાસ સાથે સીધી રીતે સરખાવી શકાય નહીં.
ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે પણ આ દાવાને સમર્થન આપ્યું છે. અમેરિકન અધિકારીઓ દ્વારા આ માહિતી એવા સમયે આપવામાં આવી છે જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સૈન્ય તણાવ ચરમસીમા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.
અમેરિકાના દાવાનો એક મહત્વપૂર્ણ અર્થ એ પણ છે કે સૈન્ય સંઘર્ષ હોવા છતાં હોર્મુઝમાંથી તેલની અવરજવર સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ નથી. જોકે, એક ચોક્કસ દિવસનો આંકડો કેટલો વિશ્વસનીય છે તે જાણવા માટે શિપિંગ અને નિકાસના અન્ય સ્વતંત્ર ડેટાની પણ જરૂર પડે છે.
1 સપ્ટેમ્બરે લગભગ 40 જહાજોની અવરજવર
અમેરિકાના તેલ સંબંધિત દાવા બાદ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં જહાજોની અવરજવર અંગે પણ માહિતી સામે આવી છે. Axiosના રિપોર્ટર બરાક રાવિડે એક અમેરિકન અધિકારીને ટાંકીને જણાવ્યું કે મંગળવાર, 1 સપ્ટેમ્બરના રોજ લગભગ 40 જહાજો હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી અંદર અને બહાર ગયા હતા.
આ જહાજોમાં ઊર્જા ઉત્પાદનો લઈ જતાં જહાજોનો સમાવેશ થતો હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે માત્ર જહાજોની સંખ્યાના આધારે કેટલા બેરલ તેલનું પરિવહન થયું તે નક્કી કરી શકાય નહીં.
દરેક જહાજની ક્ષમતા અલગ હોય છે. કેટલાક જહાજો ક્રૂડ ઓઈલ લઈ જાય છે, જ્યારે કેટલાકમાં અન્ય પ્રકારના પેટ્રોલિયમ અથવા લિક્વિડ કાર્ગો હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, 40 જેટલા જહાજોની અવરજવર એ ચોક્કસપણે દર્શાવે છે કે તણાવ વચ્ચે પણ દરિયાઈ પરિવહન સંપૂર્ણપણે બંધ થયેલું નથી.
Kplerના ડેટામાં શું જોવા મળે છે?
આ સમગ્ર મુદ્દામાં Kplerના આંકડા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. Kpler દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવેલા ડેટા અનુસાર ઓગસ્ટ દરમિયાન ખાડી વિસ્તારમાંથી તેલની નિકાસમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
Kplerના ડેશબોર્ડમાં છેલ્લા સાત દિવસની સરેરાશ નિકાસ આશરે 9થી 10 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિનની આસપાસ દેખાય છે. જોકે આ આંકડો માત્ર હોર્મુઝમાંથી પસાર થતી નિકાસનો નથી.
આ ગણતરીમાં હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજો ઉપરાંત ફુજૈરાહ અને ઓમાન જેવા વિસ્તારોમાંથી થતી લિક્વિડ કાર્ગો અને અન્ય લોડિંગ પ્રવૃત્તિઓ પણ સામેલ છે. એટલે આ ડેટાને અમેરિકાના 31 ઓગસ્ટના 17 મિલિયન બેરલના દાવા સાથે સીધી રીતે સરખાવવો યોગ્ય નથી.
Kpler કહે છે કે આ આંકડા હજુ પ્રારંભિક છે
Kpler દ્વારા આપવામાં આવેલા આંકડા અંતિમ નથી. કંપની પોતાના નવા ડેટાને પ્રારંભિક ગણાવે છે અને તેમાં આગામી દિવસોમાં સુધારો અથવા વધારો થઈ શકે છે.
દરિયાઈ વેપારના આંકડાઓ ઘણી વખત તરત જ સંપૂર્ણ રીતે ઉપલબ્ધ થતા નથી. જહાજ ક્યારે બંદર છોડે છે, ક્યારે કાર્ગો લોડ થાય છે, કયા માર્ગે આગળ વધે છે અને શિપમેન્ટની માહિતી ક્યારે અપડેટ થાય છે તેના આધારે અંતિમ આંકડામાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
આથી હાલના Kplerના સાત દિવસના સરેરાશ આંકડા ઓગસ્ટ દરમિયાન નિકાસમાં ઘટાડો દર્શાવે છે, પરંતુ તેના આધારે 31 ઓગસ્ટના દિવસે હોર્મુઝમાંથી 17 મિલિયન બેરલ તેલ પસાર થયું કે નહીં તે ચોક્કસ રીતે સાબિત કે નકારી શકાય તેમ નથી.
ક્રિસ રાઇટે અગાઉ પણ આપ્યો હતો મહત્વનો આંકડો
અમેરિકાના ઊર્જા મંત્રી ક્રિસ રાઇટે આ પહેલાં પણ હોર્મુઝમાંથી બહાર જતા તેલ અંગે માહિતી આપી હતી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર હોર્મુઝ જળમાર્ગ મારફતે બહાર જતાં તેલનો સાત દિવસનો સરેરાશ પુરવઠો આશરે 9 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિન સુધી પહોંચી ગયો હતો.
તેમણે સાથે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે ખાડી વિસ્તારમાં તાજેતરમાં કેટલીક પાઇપલાઇનો અને નિકાસ સુવિધાઓને અપગ્રેડ કરવામાં આવી છે. આ સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરીને દરરોજ વધારાના 5થી 7 મિલિયન બેરલ જેટલું તેલ વૈકલ્પિક માર્ગો મારફતે બહાર મોકલી શકાય છે.
આવી વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા હોર્મુઝ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. જો દરિયાઈ માર્ગમાં કોઈ અવરોધ સર્જાય તો પાઇપલાઇન અને અન્ય નિકાસ માર્ગો દ્વારા પુરવઠાનો અમુક હિસ્સો ચાલુ રાખી શકાય છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સૈન્ય તણાવ
હોર્મુઝ અંગેની આ સમગ્ર ચર્ચા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંબંધો અત્યંત તંગ બન્યા છે. બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય કાર્યવાહી વધી રહી છે અને હુમલાઓને કારણે મધ્યપૂર્વની સુરક્ષા અંગે પણ ચિંતા ઊભી થઈ છે.
મંગળવારે અમેરિકાએ ઈરાન સામે હુમલો કર્યો હોવાના અહેવાલો બાદ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર હોર્મુઝ જળમાર્ગ અંગે નિવેદન આપ્યું હતું.
ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે હોર્મુઝ પર હવે લગભગ સંપૂર્ણપણે અમેરિકાનું નિયંત્રણ છે. તેમણે સાથે એવું પણ કહ્યું હતું કે અમેરિકાની કાર્યવાહી અને પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા ગંભીર રીતે નબળી પડી રહી છે.
બીજી તરફ ઈરાને પણ બુધવારે અમેરિકાની કાર્યવાહીનો જવાબ આપ્યો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચેનો આ સૈન્ય સંઘર્ષ જો વધુ વિસ્તરે તો તેની અસર સમગ્ર મધ્યપૂર્વના રાજકીય અને આર્થિક માહોલ પર પડી શકે છે.
તેલના ભાવ પર શું થઈ શકે અસર?
હોર્મુઝ વિશ્વના ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોવાથી અહીં કોઈપણ પ્રકારનો ગંભીર અવરોધ વૈશ્વિક બજારને અસર કરી શકે છે.
જો રોકાણકારો અને વેપારીઓને લાગે કે હોર્મુઝમાંથી લાંબા સમય સુધી તેલની અવરજવર જોખમમાં છે, તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઝડપથી વધારો થઈ શકે છે. કારણ કે બજાર માત્ર વર્તમાન પુરવઠાને જ નહીં પરંતુ ભવિષ્યમાં પુરવઠો કેટલો સુરક્ષિત રહેશે તેને પણ ધ્યાનમાં લે છે.
ક્રૂડ ઓઈલ મોંઘું થાય તો તેની અસર પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવથી લઈને પરિવહન ખર્ચ સુધી પહોંચી શકે છે. એરલાઇન્સ માટે જેટ ફ્યુઅલ મોંઘું થઈ શકે છે અને વિવિધ ઉદ્યોગોમાં ઉત્પાદન ખર્ચ વધી શકે છે.
આ રીતે હોર્મુઝમાં સર્જાયેલી સમસ્યા થોડા જ સમયમાં વૈશ્વિક મોંઘવારી માટે પણ પડકાર બની શકે છે.
LNG પુરવઠા માટે પણ હોર્મુઝ મહત્વનું
હોર્મુઝ જળમાર્ગનું મહત્વ માત્ર ક્રૂડ ઓઈલ પૂરતું મર્યાદિત નથી. કુદરતી ગેસ અને ખાસ કરીને LNGના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં પણ આ માર્ગ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
કતાર જેવા મોટા LNG નિકાસકાર માટે હોર્મુઝ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે. જો અહીં જહાજોની અવરજવર જોખમમાં મુકાય તો એશિયા અને યુરોપના કેટલાક દેશોમાં ગેસ પુરવઠા અંગે ચિંતા વધી શકે છે.
એટલે હોર્મુઝમાં સૈન્ય તણાવ માત્ર તેલ બજાર માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે.
એક દિવસના આંકડા અને સાત દિવસની સરેરાશને અલગ સમજવી જરૂરી
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે અમેરિકાના 17 મિલિયન બેરલના દાવા અને Kplerના 9થી 10 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિનના સાત દિવસના સરેરાશ આંકડાને એકબીજાના વિરોધાભાસ તરીકે તરત જોવું યોગ્ય નથી.
અમેરિકાનો દાવો એક ચોક્કસ દિવસના પરિવહન અંગેનો છે, જ્યારે Kplerનો આંકડો સાત દિવસના સમયગાળાની સરેરાશ દર્શાવે છે. બંને આંકડાઓની ગણતરીની પદ્ધતિ અને તેમાં સામેલ ક્ષેત્રો પણ અલગ હોઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત, Kplerના આંકડા પ્રારંભિક છે અને તેમાં પાછળથી સુધારો થઈ શકે છે. તેથી વધુ સંપૂર્ણ શિપિંગ ડેટા અને આગામી દિવસોના આંકડા સામે આવ્યા પછી જ હકીકત વધુ સ્પષ્ટ બનશે.
હાલમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ આગળ કઈ દિશામાં જાય છે. જો બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય કાર્યવાહી વધે અને હોર્મુઝમાં જહાજોની સુરક્ષા અંગે ગંભીર જોખમ ઊભું થાય, તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં તેની મોટી અસર થઈ શકે છે.
બીજી તરફ જો હોર્મુઝમાંથી જહાજોની અવરજવર સામાન્ય રીતે ચાલુ રહે અને વૈકલ્પિક નિકાસ માર્ગો પણ અસરકારક રીતે કામ કરતા રહે, તો પુરવઠા પરનો તાત્કાલિક દબાણ ઓછો રહી શકે છે.
હાલ માટે એટલું સ્પષ્ટ છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે. એક તરફ અમેરિકા 31 ઓગસ્ટના રોજ 1.7 કરોડ બેરલ તેલ પસાર થવાનો દાવો કરી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ Kplerના પ્રારંભિક ડેટા ઓગસ્ટ દરમિયાન નિકાસમાં ઘટાડો દર્શાવે છે.
આ બંને માહિતી વચ્ચેનો અંતિમ તફાવત આગામી દિવસોમાં વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. પરંતુ મધ્યપૂર્વમાં સૈન્ય તણાવ ચાલુ રહેશે ત્યાં સુધી હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા દરેક જહાજ અને દરેક બેરલ તેલ પર વૈશ્વિક બજારની નજર રહેશે.
