ઈરાન યુદ્ધની વચ્ચે પેન્ટાગોનમાં નેતૃત્વનું સંકટ: વરિષ્ઠ અધિકારીઓની હકાલપટ્ટીથી ઊભા થયા ગંભીર સવાલો
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા યુદ્ધની અસર હવે માત્ર યુદ્ધના મેદાન સુધી મર્યાદિત રહી નથી. અમેરિકાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ રક્ષા કેન્દ્ર પેન્ટાગોનની અંદર પણ નેતૃત્વ, નિર્ણય પ્રક્રિયા અને સૈન્યની તૈયારી અંગે ગંભીર ચર્ચા શરૂ થઈ છે. રક્ષા મંત્રી પીટ હેગસેથના કાર્યકાળ દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં વરિષ્ઠ સૈન્ય અધિકારીઓને તેમના પદ પરથી હટાવવામાં આવ્યા છે અથવા તેમણે પદ છોડ્યું છે. બીજી તરફ અનેક અધિકારીઓના પ્રમોશન અટકાવવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલોએ પણ વોશિંગ્ટનમાં ચિંતા વધારી છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ એવા સમયે બની રહ્યો છે જ્યારે ઈરાન સાથેના સંઘર્ષને લાંબો સમય થઈ ગયો છે અને અમેરિકન સૈન્યને એકસાથે અનેક મોરચે પોતાની હાજરી જાળવી રાખવાની ફરજ પડી રહી છે. મધ્ય પૂર્વમાં વધતો સૈન્ય દબાણ, યુરોપ અને એશિયામાં સુરક્ષા પડકારો અને ચીન સાથેના સંભવિત ભવિષ્યના સંઘર્ષની તૈયારી—આ બધાની વચ્ચે અમેરિકાની સૈન્ય વ્યવસ્થાની અંદર જ નેતૃત્વ અંગે સવાલો ઊભા થવા લાગ્યા છે.
પેન્ટાગોનમાં એક પછી એક મોટા ફેરફારો
પીટ હેગસેથના કાર્યકાળમાં અમેરિકાની સૈન્ય વ્યવસ્થાના ટોચના સ્તરે નોંધપાત્ર ફેરફારો થયા છે. અહેવાલો અનુસાર બે ડઝનથી વધુ વરિષ્ઠ અધિકારીઓને પદ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. આ સંખ્યા એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે અમેરિકાની સૈન્ય વ્યવસ્થા સામાન્ય રીતે લાંબા સમયની સંસ્થાકીય પરંપરા, કમાન્ડની સતતતા અને અનુભવી અધિકારીઓ પર આધારિત રહે છે.
જ્યારે ટોચના અધિકારીઓ ઝડપથી બદલાય છે ત્યારે માત્ર વ્યક્તિ બદલાતી નથી, પરંતુ તેની સાથે કમાન્ડની દિશા, વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતાઓ અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં પણ ફેરફાર આવે છે. ખાસ કરીને યુદ્ધના સમયમાં આ પ્રકારના ફેરફારો સૈન્યની કામગીરી પર સીધી કે આડકતરી અસર કરી શકે છે.
અમેરિકાની જ્વાઇન્ટ ચીફ્સ ઓફ સ્ટાફ વ્યવસ્થામાં પણ મોટા ફેરફારો જોવા મળ્યા છે. સૈન્યની વિવિધ શાખાઓના ટોચના અધિકારીઓમાંથી અનેકને હટાવવામાં આવ્યા છે અથવા તેઓ પદ છોડીને ગયા છે. પરિણામે પેન્ટાગોનમાં જૂની ટીમનો મોટો હિસ્સો હવે રહ્યો નથી.
ડેન ડ્રિસ્કોલના રાજીનામાથી વધ્યું રાજકીય તણાવ
આ ઘટનાક્રમમાં આર્મી સેક્રેટરી ડેન ડ્રિસ્કોલનું રાજીનામું ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. ડ્રિસ્કોલને અમેરિકાના રાજકીય અને સૈન્ય વર્તુળોમાં પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ તરીકે જોવામાં આવતા હતા. તેઓ ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ સાથેની નજીકની ઓળખ માટે પણ જાણીતા હતા.
ડ્રિસ્કોલ અને હેગસેથ વચ્ચે સૈન્યના ભવિષ્ય, આધુનિકીકરણ અને નેતૃત્વની દિશાને લઈને મતભેદ હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. સામાન્ય રીતે રક્ષા મંત્રાલયમાં ઉચ્ચ અધિકારીઓ વચ્ચે મતભેદ અસામાન્ય નથી, પરંતુ જ્યારે આવા મતભેદ જાહેર ચર્ચાનો વિષય બની જાય અને એક વરિષ્ઠ અધિકારી પદ છોડે ત્યારે તેની અસર સંસ્થાની અંદરની સ્થિતિ પર પડે છે.
ડ્રિસ્કોલને અગાઉ હેગસેથના સંભવિત વિકલ્પ તરીકે પણ જોવામાં આવ્યા હતા. તેથી તેમના રાજીનામાને માત્ર વ્યક્તિગત નિર્ણય તરીકે જોવાને બદલે પેન્ટાગોનની અંદરની સત્તાની ગતિશીલતા સાથે જોડીને જોવામાં આવી રહ્યું છે.
પ્રમોશન રોકવાના નિર્ણયે વધારી ચિંતા
વરિષ્ઠ અધિકારીઓની બદલી અથવા હકાલપટ્ટી ઉપરાંત પ્રમોશન અટકાવવાની બાબતે પણ પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. અહેવાલો અનુસાર આ વર્ષે ડઝનો સૈન્ય અધિકારીઓના પ્રમોશન પર રોક લગાવવામાં આવી છે.
અમેરિકન સૈન્યમાં ઉચ્ચ પદો માટેની પ્રમોશન પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે લાંબી અને સંસ્થાકીય હોય છે. અધિકારીની કામગીરી, અનુભવ, કમાન્ડ ક્ષમતા અને વ્યાવસાયિક રેકોર્ડને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં રાજકીય હસ્તક્ષેપ અંગેની કોઈપણ શંકા સૈન્યની અંદર અસ્વસ્થતા ઊભી કરી શકે છે.
કેટલાક અહેવાલોમાં મહિલા, બ્લેક અને હિસ્પેનિક અધિકારીઓના પ્રમોશન પર પણ અસર પડી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જો આ પ્રકારના નિર્ણયો સતત વધે તો સૈન્યની અંદર પ્રતિભાશાળી અધિકારીઓના મનોબળ અને કારકિર્દી અંગે પણ અસર થવાની શક્યતા રહે છે.
અહીં એક મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે પ્રમોશન અટકાવવાનું દરેક કિસ્સામાં રાજકીય કારણ હોય એવું જરૂરી નથી. રક્ષા મંત્રાલય પાસે અધિકારીઓની સમીક્ષા, નીતિમાં ફેરફાર અને કમાન્ડ માળખાની પુનઃરચના જેવા અનેક કારણો હોઈ શકે છે. પરંતુ યુદ્ધના સમયમાં મોટી સંખ્યામાં પ્રમોશન અટકાવવાના સમાચાર સ્વાભાવિક રીતે સવાલ ઊભા કરે છે.
ઈરાન યુદ્ધે પેન્ટાગોન પર વધાર્યું દબાણ
પેન્ટાગોનની અંદરની ખેંચતાણને સમજવા માટે ઈરાન યુદ્ધની વ્યાપક અસરને સમજવી જરૂરી છે. મધ્ય પૂર્વમાં લાંબા સમય સુધી મોટી સંખ્યામાં અમેરિકન સૈનિકો, યુદ્ધવિમાનો, નૌકાદળના જહાજો અને મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ તૈનાત રાખવી પડે તો તેની અસર અમેરિકાની સમગ્ર વૈશ્વિક સૈન્ય વ્યવસ્થા પર થાય છે.
અમેરિકા એક જ સમયે અનેક પ્રદેશોમાં સૈન્ય હાજરી જાળવી રાખે છે. યુરોપમાં રશિયાને ધ્યાનમાં રાખવું પડે છે, જ્યારે એશિયા-પ્રશાંત વિસ્તારમાં ચીન સૌથી મોટો વ્યૂહાત્મક પડકાર છે. લેટિન અમેરિકામાં પણ અમેરિકાની સુરક્ષા અને રાજકીય પ્રાથમિકતાઓ છે.
આવા સંજોગોમાં જો મધ્ય પૂર્વમાં લાંબા સમય સુધી મોટી સૈન્ય તૈનાતી રહે તો અન્ય વિસ્તારોમાં ઉપલબ્ધ સંસાધનો અને તૈયારીઓ પર દબાણ વધે છે. કેટલાક સૈન્ય કમાન્ડરોની ચિંતાનો મુખ્ય મુદ્દો પણ આ જ હોવાનું કહેવાય છે.
માત્ર સૈનિકો નહીં, હથિયારોનો સ્ટોક પણ મહત્વનો
લાંબા યુદ્ધમાં માનવબળ જેટલું જ મહત્વ હથિયારો અને મિસાઇલના ભંડારનું હોય છે. ખાસ કરીને એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલનો મોટાપાયે ઉપયોગ થાય ત્યારે નવા સ્ટોકનું ઉત્પાદન અને પુરવઠો મહત્વનો બની જાય છે.
ઈરાન સાથેના સંઘર્ષ દરમિયાન અમેરિકાએ પોતાની એર ડિફેન્સ ક્ષમતાનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો હોવાના અહેવાલો છે. તેના કારણે પેન્ટાગોન પર ઉત્પાદન વધારવા અને ભવિષ્ય માટે પૂરતો સ્ટોક જાળવી રાખવાનો દબાણ વધી શકે છે.
આ મુદ્દો માત્ર અમેરિકા માટે જ મહત્વનો નથી. અમેરિકા નાટો સહિત અનેક સાથી દેશોને હથિયારો પૂરા પાડે છે. જો અમેરિકાના પોતાના ભંડારમાંથી મોટા પ્રમાણમાં હથિયારોનો ઉપયોગ થાય અને તે જ સમયે સાથી દેશોની માંગ વધે તો પુરવઠાની પ્રાથમિકતા નક્કી કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
સૌથી મોટો વ્યૂહાત્મક સવાલ ચીનને લઈને છે. અમેરિકન સૈન્ય લાંબા સમયથી એશિયા-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં સંભવિત મોટા સંઘર્ષ માટે તૈયારી કરી રહ્યું છે. મધ્ય પૂર્વમાં વધતો ખર્ચ અને સંસાધનોનો ઉપયોગ ભવિષ્યની આ તૈયારીને કેટલો અસર કરશે તે હવે ચર્ચાનો વિષય બની રહ્યો છે.
એરક્રાફ્ટ કેરિયરથી લઈને ડિસ્ટ્રોયર સુધી પડકાર
અમેરિકન નૌકાદળ વિશ્વમાં સૌથી શક્તિશાળી નૌકાદળોમાંનું એક છે, પરંતુ તેની ક્ષમતા અમર્યાદિત નથી. યુદ્ધજહાજોને સતત તૈનાત રાખવા માટે જાળવણી, ક્રૂની તાલીમ, ઇંધણ, સ્પેર પાર્ટ્સ અને લાંબા ગાળાની લોજિસ્ટિક્સ જરૂરી બને છે.
મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાની નૌકાદળની હાજરી વધારવાથી અન્ય વિસ્તારોમાં ઉપલબ્ધ જહાજોની સંખ્યા ઘટી શકે છે. એક જહાજ લાંબા સમય સુધી તૈનાત રહે તો તેની જાળવણી અને ક્રૂના આરામ માટે પણ સમય ફાળવવો પડે છે.
આથી સૈન્ય આયોજનમાં સૌથી મોટો પડકાર એ હોય છે કે વર્તમાન યુદ્ધની જરૂરિયાતો પૂરી કરતી વખતે ભવિષ્યના સંભવિત યુદ્ધ માટેની તૈયારી કેવી રીતે જાળવી રાખવી.
પેન્ટાગોન કહે છે—અહેવાલોમાં વધારીને રજૂ કરવામાં આવ્યું
પેન્ટાગોન તરફથી આ તમામ ચિંતાઓને સંપૂર્ણપણે સ્વીકારવામાં આવી નથી. રક્ષા મંત્રાલયના પ્રવક્તાઓનું કહેવું છે કે વરિષ્ઠ સૈન્ય અધિકારીઓ વચ્ચે મતભેદ હોવો કોઈ અસામાન્ય બાબત નથી. સૈન્યમાં અલગ-અલગ વ્યૂહાત્મક અભિપ્રાયો પર ચર્ચા થતી રહે છે અને અંતિમ નિર્ણય રાજકીય તથા સૈન્ય નેતૃત્વ દ્વારા લેવામાં આવે છે.
હથિયારોના ભંડાર અંગે પણ પેન્ટાગોન તરફથી કેટલાક અહેવાલોને ખોટા અથવા ભ્રામક ગણાવવામાં આવ્યા છે. મંત્રાલયનું કહેવું છે કે અમેરિકાની પાસે પોતાની સુરક્ષા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે જરૂરી ક્ષમતા અને સંસાધનો છે.
પેન્ટાગોનનો બીજો ગંભીર મુદ્દો છે—ગોપનીય માહિતીના લીક થવાના આરોપો. રક્ષા મંત્રાલયનું માનવું છે કે સંવેદનશીલ સૈન્ય મૂલ્યાંકન અથવા ઓપરેશનલ માહિતી જાહેર થવાથી અમેરિકન સૈનિકો અને સમગ્ર ઓપરેશન જોખમમાં પડી શકે છે.
પ્રેસ બ્રીફિંગમાં ઘટાડાથી પારદર્શિતા પર સવાલ
યુદ્ધના સમયમાં જનતાને વિશ્વસનીય માહિતી આપવી કોઈપણ સરકાર માટે મોટો પડકાર હોય છે. પેન્ટાગોનની નિયમિત પ્રેસ બ્રીફિંગમાં ઘટાડો થયો હોવાના અહેવાલોએ આ ચર્ચાને વધુ ગંભીર બનાવી છે.
પત્રકારો માટે નિયમિત બ્રીફિંગ માત્ર સમાચાર મેળવવાનું માધ્યમ નથી. તે સરકારને સૈન્ય કાર્યવાહી અંગે જવાબદાર રાખવાનું પણ એક સાધન છે. જો જાહેર માહિતીનો પ્રવાહ ઘટે તો અફવાઓ અને અનધિકૃત લીક પર આધાર વધવાની શક્યતા રહે છે.
બીજી તરફ પેન્ટાગોનનું તર્ક છે કે યુદ્ધની સંવેદનશીલ માહિતી જાહેર ન કરી શકાય. આ બંને બાબતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું સરળ નથી.
ટ્રમ્પનો હેગસેથ પર વિશ્વાસ યથાવત્
આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પીટ હેગસેથને જાહેર સમર્થન આપ્યું છે. આ બાબત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે વ્હાઇટ હાઉસનું સમર્થન હેગસેથને પેન્ટાગોનની અંદર પોતાના એજન્ડાને આગળ વધારવા માટે રાજકીય મજબૂતી આપે છે.
ટ્રમ્પ પ્રશાસન રક્ષા ખર્ચમાં મોટો વધારો કરવા માંગે છે. અમેરિકન સૈન્યને આધુનિક બનાવવા, નવા હથિયારો વિકસાવવા અને ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા માટે રેકોર્ડ સ્તરના રક્ષા બજેટની માંગ કરવામાં આવી રહી છે.
પરંતુ માત્ર બજેટ વધારવાથી સૈન્યની સમસ્યાઓ ઉકેલાતી નથી. નવા હથિયારો ખરીદવાની સાથે અનુભવી અધિકારીઓ, તાલીમબદ્ધ સૈનિકો, મજબૂત કમાન્ડ સિસ્ટમ અને લાંબા ગાળાનું વ્યૂહાત્મક આયોજન પણ એટલું જ જરૂરી છે.
હવે સૌથી મોટો સવાલ શું છે?
પેન્ટાગોનની હાલની સ્થિતિને માત્ર વ્યક્તિગત મતભેદ તરીકે જોવી યોગ્ય નહીં બને. અહીં ત્રણ મોટા સવાલો એકસાથે ઉભા થયા છે.
પ્રથમ, શું વરિષ્ઠ સૈન્ય અધિકારીઓમાં સતત ફેરફારથી અમેરિકાની કમાન્ડ સિસ્ટમ નબળી પડી રહી છે?
બીજું, શું ઈરાન સાથેના લાંબા સંઘર્ષને કારણે અમેરિકાના સૈન્ય સંસાધનો પર એટલું દબાણ આવી રહ્યું છે કે અન્ય વૈશ્વિક મોરચાઓ માટેની તૈયારી પ્રભાવિત થઈ રહી છે?
અને ત્રીજું, શું પેન્ટાગોનમાં રાજકીય નેતૃત્વ અને વ્યાવસાયિક સૈન્ય નેતૃત્વ વચ્ચેનું અંતર વધી રહ્યું છે?
આ સવાલોના જવાબ આગામી મહિનાઓમાં વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
યુદ્ધ લાંબું ચાલે તો પડકાર વધુ ગંભીર બની શકે
ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ જો લાંબો ચાલે તો અમેરિકાને માત્ર યુદ્ધક્ષેત્રમાં જ નહીં, પરંતુ પોતાના સૈન્ય આયોજનમાં પણ મુશ્કેલ નિર્ણયો લેવા પડશે. એક તરફ મધ્ય પૂર્વમાં સાથી દેશોની સુરક્ષા જાળવવાની જવાબદારી રહેશે, તો બીજી તરફ ચીન અને રશિયા જેવા મોટા વ્યૂહાત્મક પડકારો પર નજર રાખવી પડશે.
સૈન્યની સૌથી મોટી તાકાત માત્ર તેની ટેક્નોલોજી કે હથિયારોમાં નથી. તેની તાકાત સ્થિર નેતૃત્વ, સ્પષ્ટ કમાન્ડ ચેઇન અને અનુભવી અધિકારીઓમાં પણ રહેલી છે. તેથી પેન્ટાગોનમાં વરિષ્ઠ સ્તરે વારંવાર થતા ફેરફારો લાંબા ગાળે કેવી અસર કરશે તે જોવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
હાલ માટે એક વાત સ્પષ્ટ છે—ઈરાન યુદ્ધે અમેરિકન સૈન્યની બહારની શક્તિ જેટલી જ તેની અંદરની વ્યવસ્થાની પણ કસોટી શરૂ કરી છે. પેન્ટાગોન આ પડકારને કેટલા અસરકારક રીતે સંભાળી શકે છે તેના આધારે માત્ર વર્તમાન યુદ્ધનું પરિણામ જ નહીં, પરંતુ આગામી વર્ષોમાં અમેરિકાની વૈશ્વિક સૈન્ય વ્યૂહરચનાની દિશા પણ નક્કી થઈ શકે છે.
