વિદેશમાં ટાટા કેમિકલ્સ ફસાયું મુશ્કેલીમાં! જાણો કેન્યાના રાષ્ટ્રપતિએ કેમ આપ્યો બોરિયા-બિસ્તરા સમેટવાનો આદેશ.
આફ્રિકન દેશ કેન્યામાંથી ભારતીય ઉદ્યોગજગત માટે એક મોટા અને આંચકાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. કેન્યાના રાષ્ટ્રપતિ વિલિયમ રૂટોએ (William Ruto) ભારતની જાણીતી કંપની ‘ટાટા કેમિકલ્સ’ (Tata Chemicals) ને દેશમાં પોતાનું કામકાજ તાત્કાલિક બંધ કરીને દેશ છોડી જવા માટે સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ રૂટોએ કંપની પર ગંભીર આક્ષેપો કરતા જણાવ્યું હતું કે, આટલા વર્ષોથી કેન્યામાં કંપનીની ઉપસ્થિતિ હોવા છતાં દેશને અથવા સ્થાનિક લોકોને તેનાથી કોઈ આર્થિક કે સામાજિક ફાયદો થયો નથી.
એક જાહેર સભાને સંબોધતા પ્રમુખ રૂટોએ આકરા શબ્દોમાં સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે, “શું આપણે હજુ પણ બીજાના ગુલામ છીએ?” તેમણે મુંબઈ સ્થિત ટાટા જૂથની આ યુનિટને બોરિયા-બિસ્તરા સમેટી લેવા આદેશ આપ્યો છે. રૂટોનો મુખ્ય વિરોધ એ વાત પર છે કે કંપની કેન્યાના કુદરતી સંસાધન એવા ‘સોડા એશ’ (Soda Ash) નું સ્થાનિક સ્તરે પ્રોસેસિંગ કરીને કાચ કે કેમિકલ્સ બનાવવાના બદલે, તેને કાચા માલ તરીકે જ વિદેશમાં એક્સપોર્ટ કરી દે છે.
૧૦૦ વર્ષના માઇનિંગ અધિકારો છતાં કઈં જ ન બનાવ્યું: રાષ્ટ્રપતિનો આરોપ
કેન્યાના કાજિયાડો (Kajiado) કાઉન્ટીમાં એક સભા દરમિયાન રૂટોએ ટાટા કેમિકલ્સ પર આકરા પ્રહારો કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે, “ટાટા પાસે કાજિયાડોમાં ૧૦૦ વર્ષ માટે ખનિજ ખોદકામ (Mining) ના અધિકારો હતા, છતાં તેમણે ત્યાં સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન માટે કશું જ બનાવ્યું નથી.” કાજિયાડો વિસ્તારમાં જ પ્રસિદ્ધ ‘લેક મગાદી’ (Lake Magadi) આવેલું છે, જ્યાંથી ટાટા કેમિકલ્સ છેલ્લા બે દાયકાથી પણ વધુ સમયથી સોડા એશ મેળવી રહી છે.
રાષ્ટ્રપતિએ ઉમેર્યું હતું કે કંપની કેન્યાની અમૂલ્ય સંપત્તિ અને સંસાધનોને સીધા જ ભારત અને વિશ્વના અન્ય દેશોમાં લઈ જાય છે. ઉલ્લેખનીય છે કે આ ક્ષેત્રમાં વિવાદ આજકાલનો નથી. આ પહેલાં પણ કેન્યાના ખનિજ મંત્રાલય દ્વારા ટાટા કેમિકલ્સ મગાદી લિમિટેડને રોયલ્ટીની રકમ ન ચૂકવવા અને અન્ય સરકારી નીતિ-નિયમોનું પાલન ન કરવા બદલ કામકાજ રોકી દેવાની નોટિસ આપવામાં આવી હતી.
કેન્યાના સ્થાનિક વહીવટદારોની માંગ અને ટાટાનો ઈતિહાસ
કાજિયાડો કાઉન્ટીના ગવર્નર જોસેફ ઓલે લેન્કુના જણાવ્યા અનુસાર, ટાટા પાસે રહેલા માઇનિંગના મૂળ અધિકારો વર્ષ ૨૦૨૩માં જ પૂર્ણ થઈ ગયા હતા. કેન્યામાં ૧૯૧૧થી સોડા એશનું ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે. ટાટા કેમિકલ્સે વર્ષ ૨૦૦૫માં ‘બ્રુનર મોન્ડ લિમિટેડ’ (Brunner Mond Limited) નામની કંપનીનું સંપાદન કરીને કેન્યામાં આ કામકાજ પોતાના હાથમાં લીધું હતું.
રાષ્ટ્રપતિ રૂટોએ સ્થાનિક સમર્થકો સમક્ષ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, “હવેથી અમે જે કોઈ પણ કંપનીને અહીં સંસાધનો કાઢવા માટેનું લાયસન્સ આપીશું, તેમણે ફરજિયાતપણે અહીં જ કાચ બનાવવા માટેનું મોટું પ્રોસેસિંગ યુનિટ સ્થાપવું પડશે. તેમણે સ્થાનિક સ્તરે જ કેમિકલ્સ બનાવવા માટે મોટા કારખાના ઊભા કરવા પડશે જેથી અહીંના સ્થાનિક યુવાનોને રોજગારી મળે.”
સોડા એશ શું છે અને તેનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે?
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જિયોલોજિકલ સર્વે (USGS) ના એક રિપોર્ટ અનુસાર, વિશ્વમાં કુદરતી સોડા એશનું ઉત્પાદન કરવામાં કેન્યા ચોથા ક્રમે આવે છે. વૈશ્વિક સ્તરે થતા કુલ ઉત્પાદનમાં કેન્યાનો હિસ્સો આશરે ૧ ટકા જેટલો છે.
સોડા એશને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘સોડિયમ કાર્બોનેટ’ (Sodium Carbonate) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઔદ્યોગિક રસાયણ છે:
કાચ ઉદ્યોગ: કાચ (Glass) બનાવવા માટે સોડા એશ સૌથી પ્રાથમિક અને મુખ્ય ઘટક છે.
ડિટરજન્ટ અને કેમિકલ્સ: ઘરગથ્થુ સફાઈના ઉત્પાદનો અને સાબુ બનાવવામાં તેનો મોટા પાયે ઉપયોગ થાય છે.
ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ (EV): આજના આધુનિક યુગમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની બેટરીઓ બનાવવા માટે પણ સોડા એશનો ઉપયોગ વધ્યો છે.
આટલું મહત્વનું સંસાધન દેશ બહાર જતું હોવાથી કેન્યા સરકાર હવે તેના પર કડક વલણ અપનાવી રહી છે. રાષ્ટ્રપતિએ સ્પષ્ટ કર્યું કે કંપની મૂળભૂત શરતો પૂરી કરવામાં નિષ્ફળ રહી હોવાથી તેમને દેશ છોડવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ આપવામાં આવ્યો નથી.
કેન્યામાં ટાટા કેમિકલ્સની ભૂમિકા અને વિવાદનું મુખ્ય કારણ
ટાટા કેમિકલ્સ કેન્યામાં ‘ટાટા કેમિકલ્સ મગાદી’ (Tata Chemicals Magadi) ના નામે પોતાનો કારોબાર ચલાવે છે. તે આ પ્રદેશમાં સોડા એશ ઉત્પાદન કરતી સૌથી મોટી કંપનીઓમાંની એક છે. મગાદી સરોવર ખાતેનો આ પ્લાન્ટ સ્થાનિક અર્થતંત્ર માટે મહત્વનો માનવામાં આવતો હતો, પરંતુ કેન્યા સરકારની નવી નીતિ અનુસાર તેઓ હવે માત્ર કાચા માલની નિકાસ કરવા દેવા માંગતા નથી.
કેન્યા સરકાર ઈચ્છે છે કે વિદેશી રોકાણકારો દેશના સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને દેશની અંદર જ ‘વેલ્યુ એડિશન’ (Value Addition) કરે, જેથી દેશમાં મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર મજબૂત થાય. ટાટા કેમિકલ્સ અને કેન્યા સરકાર વચ્ચે ચાલી રહેલા આ વિવાદથી આફ્રિકામાં ભારતીય કંપનીઓના રોકાણ અને ભવિષ્યના પ્રોજેક્ટ્સ પર શું અસર પડશે તેના પર હવે આખા વિશ્વની નજર ટકેલી છે.
