2029 સુધી નશામુક્ત બનશે ભારત? વધતા ડ્રગ્સ સંકટ વચ્ચે સરકારના લક્ષ્ય સામે કેટલા મોટા પડકારો
ભારતમાં નશાની સમસ્યા હવે માત્ર યુવાનો કે કોઈ ચોક્કસ વર્ગ પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. ડ્રગ્સ, દારૂ અને નશીલી દવાઓનો વધતો ઉપયોગ જાહેર આરોગ્ય, કાયદો-વ્યવસ્થા, યુવાનોના ભવિષ્ય અને દેશની અર્થવ્યવસ્થા—ચારેય માટે ગંભીર પડકાર બની રહ્યો છે. ખાસ કરીને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગેરકાયદેસર ડ્રગ્સની સાથે ફાર્માસ્યુટિકલ દવાઓના દુરુપયોગે ચિંતા વધારી છે.
આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે 6 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ગોવામાં નશા વિરોધી અભિયાન અંગે સરકારનું મોટું લક્ષ્ય જાહેર કર્યું. તેમનું કહેવું છે કે 2029 સુધી ભારતને નશામુક્ત બનાવવાની દિશામાં સરકાર મિશન મોડમાં કામ કરશે. જુલાઈ 2026થી જુલાઈ 2029 સુધીના ત્રણ વર્ષ માટે રોડમેપ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. દરેક લક્ષ્ય માટે સમયમર્યાદા નક્કી થશે, સંબંધિત મંત્રાલયોની જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવશે અને કામગીરીની નિયમિત સમીક્ષા થશે.
સરકારનો આ ઉદ્દેશ મહત્વાકાંક્ષી છે, પરંતુ સવાલ એ છે કે ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં 2029 સુધી સંપૂર્ણ નશામુક્તિ હાંસલ કરવી ખરેખર શક્ય છે?
ભારતમાં નશાની સમસ્યા કેટલી ગંભીર છે?
ભારતમાં નશાનો વ્યાપ કેટલો છે તે અંગે વિવિધ અભ્યાસો અને સરકારી આંકડાઓમાં તફાવત જોવા મળે છે. કેટલાક નિષ્ણાતોના અંદાજ મુજબ દેશમાં કરોડો લોકો કોઈને કોઈ પ્રકારના નશીલા પદાર્થના ઉપયોગથી પ્રભાવિત છે.
ગવર્નમેન્ટ મેડિકલ કોલેજ એન્ડ હોસ્પિટલ સાથે જોડાયેલા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે દેશમાં નશાની સમસ્યા જાહેર આરોગ્ય માટે ગંભીર સ્થિતિનું સ્વરૂપ ધારણ કરી ચૂકી છે. કેટલાક અંદાજોમાં નશાના સંપર્કમાં રહેલા લોકોની સંખ્યા 25 કરોડ સુધી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે, જ્યારે સત્તાવાર આંકડા તેના કરતાં ઘણાં ઓછા છે.
આ તફાવત પોતે જ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. કારણ કે નશાની સમસ્યાનો ચોક્કસ વ્યાપ જાણી શકાય નહીં તો તેના નિવારણ માટેની નીતિઓનું યોગ્ય આયોજન કરવું પણ મુશ્કેલ બને છે.
નશાના વિવિધ પ્રકારોમાં કેનાબિસ અને ઓપિઓઇડ્સ સૌથી વધુ ચિંતાજનક છે. અંદાજ મુજબ કરોડો લોકો ગાંજા અથવા ચરસ જેવા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરે છે. બીજી તરફ અફીણ, હેરોઇન અને અન્ય ઓપિઓઇડ્સના ઉપયોગથી પણ મોટી સંખ્યામાં લોકો પ્રભાવિત છે.
ખાસ કરીને ઓપિઓઇડની લત ધરાવતા લોકો માટે સારવાર અને પુનર્વસન સૌથી મોટો પડકાર છે. માત્ર ડ્રગ્સ જપ્ત કરવાથી નશાની સમસ્યા પૂરી થતી નથી. જે વ્યક્તિ લતનો શિકાર બની ગઈ છે તેને લાંબા સમય સુધી તબીબી સારવાર, કાઉન્સેલિંગ અને સામાજિક સહાયની જરૂર પડે છે.
સૌથી મોટી ચિંતા: શાળાના બાળકો અને કિશોરો
નશાની સમસ્યાનો સૌથી ગંભીર પાસો એ છે કે તેનો પ્રભાવ હવે કિશોરો સુધી પહોંચી રહ્યો છે.
AIIMSના નેતૃત્વ હેઠળ કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં સ્કૂલમાં ભણતા કિશોરોમાં સાયકોએક્ટિવ પદાર્થોના ઉપયોગ અંગે ચિંતાજનક તસવીર સામે આવી હતી. અભ્યાસ મુજબ આશરે 10.3 ટકા સ્કૂલના કિશોરોએ છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન કોઈ સાયકોએક્ટિવ પદાર્થનો ઉપયોગ કર્યો હતો. લગભગ 15 ટકા કિશોરોએ જીવનમાં ક્યારેક કોઈ ન કોઈ પદાર્થ અજમાવ્યો હોવાનું જણાવ્યું હતું.
આ આંકડાઓનો અર્થ માત્ર એટલો નથી કે કેટલાક બાળકો નશામાં ફસાઈ રહ્યા છે. તેનો અર્થ એ પણ છે કે નશીલા પદાર્થો સુધી પહોંચવાની તેમની ક્ષમતા વધી રહી છે.
કિશોરાવસ્થા એવી ઉંમર છે જ્યારે વ્યક્તિના નિર્ણયો, માનસિકતા અને જીવનશૈલી ઝડપથી વિકસે છે. આ સમયગાળામાં નશાની શરૂઆત થાય તો તે આગળ જઈને ગંભીર લતનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. અભ્યાસ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, પરિવાર સાથેના સંબંધો અને કારકિર્દી પર તેની લાંબા ગાળાની અસર થઈ શકે છે.
આથી 2029નું નશામુક્તિ લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે શાળાઓ અને કોલેજોને અભિયાનના કેન્દ્રમાં રાખવું પડશે.
નશાની કિંમત માત્ર આરોગ્ય સુધી મર્યાદિત નથી
ડ્રગ્સ અને નશીલા પદાર્થોનું નુકસાન હોસ્પિટલ કે પોલીસ સ્ટેશન સુધી અટકતું નથી. તેની અસર દેશની અર્થવ્યવસ્થા પર પણ પડે છે.
નશાના કારણે થતી બીમારીઓ, અકસ્માતો, સમય પહેલાં થતા મૃત્યુ, સારવારનો ખર્ચ અને કાર્યક્ષમતા ઘટવાથી અર્થતંત્રને મોટું નુકસાન થાય છે. કેટલાક અભ્યાસોમાં નશા અને તેના કારણે થતા સામાજિક-આર્થિક નુકસાનને ભારતના GDPના નોંધપાત્ર હિસ્સા સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
આમાં સીધો તબીબી ખર્ચ તો સામેલ છે જ, પરંતુ તેની સાથે કામદારોની ગેરહાજરી, ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો, પરિવારની આવક પર અસર અને કાયદો-વ્યવસ્થાના ખર્ચનો પણ સમાવેશ થાય છે.
પંજાબ જેવા કેટલાક રાજ્યોમાં નશાની સમસ્યાની આર્થિક અસર વધુ ગંભીર હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. અહીં નશા માત્ર આરોગ્યનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ યુવાનોની રોજગારી, પરિવારોની આર્થિક સ્થિતિ અને સમગ્ર સામાજિક માળખા સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે.
ભારત સુધી ડ્રગ્સ પહોંચે છે કેવી રીતે?
ભારતની ભૌગોલિક સ્થિતિ તેને આંતરરાષ્ટ્રીય ડ્રગ્સ તસ્કરીના માર્ગોમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપે છે. દેશની નજીક બે મોટા ડ્રગ્સ ટ્રાફિકિંગ વિસ્તારો આવેલા છે—મ્યાનમાર, થાઇલેન્ડ અને લાઓસને આવરી લેતો ‘ગોલ્ડન ટ્રાયએન્ગલ’ અને અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન તથા ઈરાન સાથે જોડાયેલો ‘ગોલ્ડન ક્રેસન્ટ’.
આ વિસ્તારોમાંથી હેરોઇન, મેથામ્ફેટામાઇન અને અન્ય નશીલા પદાર્થો વિવિધ માર્ગોથી ભારતમાં પહોંચાડવામાં આવે છે.
પંજાબની સરહદ પાકિસ્તાન સાથે જોડાયેલી હોવાથી રાજ્ય ખાસ કરીને હેરોઇન અને ડ્રોન આધારિત તસ્કરી માટે સંવેદનશીલ બન્યું છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરહદ પારથી ડ્રોન મારફતે નશીલા પદાર્થો ફેંકવાની ઘટનાઓ સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે મોટી ચિંતા બની છે.
ડ્રોનનો ઉપયોગ તસ્કરો માટે એક પ્રકારનું ટેક્નોલોજીકલ હથિયાર બની ગયો છે. નાની સાઇઝના ડ્રોન ઓછા ખર્ચે સરહદ પારથી ચોક્કસ સ્થળ સુધી સામાન પહોંચાડી શકે છે. પરંપરાગત પેટ્રોલિંગથી આવા પ્રયાસોને રોકવા મુશ્કેલ બને છે.
હવે માત્ર હેરોઇન નહીં, દવાઓ પણ મોટો ખતરો
વિરોધી લડતમાં એક નવી અને ગંભીર સમસ્યા ફાર્માસ્યુટિકલ દવાઓનો દુરુપયોગ છે.
કોડીન આધારિત કફ સિરપ, ટ્રામાડોલ, બ્યુપ્રેનોર્ફિન, અલ્પ્રાઝોલમ જેવી દવાઓનો તબીબી ઉપયોગ હોય છે. પરંતુ જ્યારે આવી દવાઓનો ઉપયોગ ડૉક્ટરની સલાહ વિના અથવા નશા માટે કરવામાં આવે ત્યારે તે ગંભીર લતનું કારણ બની શકે છે.
આ સમસ્યા ભારત માટે ખાસ પડકારજનક છે કારણ કે દેશ વિશ્વના મોટા ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદકોમાંનો એક છે. દવાઓનું વિશાળ ઉત્પાદન અને વિતરણ નેટવર્ક એક તરફ ભારતની આર્થિક શક્તિ છે, પરંતુ બીજી તરફ ગેરઉપયોગ માટેની સંભાવના પણ ઊભી કરે છે.
2025 દરમિયાન નશા વિરોધી એજન્સીઓ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં ફાર્માસ્યુટિકલ દવાઓ જપ્ત કરવામાં આવી હતી. પંજાબમાં કોડીન આધારિત કફ સિરપની લાખો બોટલો જપ્ત થવી આ સમસ્યાની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
આથી હવે નશા વિરોધી નીતિમાં માત્ર સરહદ પર સુરક્ષા વધારવાથી કામ નહીં ચાલે. દવાઓનું ઉત્પાદન, સ્ટોક, વિતરણ અને વેચાણ—સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન પર નજર રાખવી પડશે.
ડાર્ક વેબ અને ક્રિપ્ટોકરન્સીએ પડકાર વધાર્યો
ટેક્નોલોજીના વિકાસ સાથે ડ્રગ્સ તસ્કરો પણ પોતાની રીતો બદલી રહ્યા છે.
અગાઉ ડ્રગ્સનું નેટવર્ક મુખ્યત્વે વ્યક્તિગત સંપર્કો અને સ્થાનિક સપ્લાયરો પર આધારિત હતું. હવે ડાર્ક વેબ, એન્ક્રિપ્ટેડ કોમ્યુનિકેશન, ક્રિપ્ટોકરન્સી અને સોશિયલ મીડિયા જેવા માધ્યમોનો ઉપયોગ થતો હોવાના કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે.
ડાર્ક વેબ પર ખરીદી માટે ઓર્ડર, ડિજિટલ કરન્સીમાં ચુકવણી અને કુરિયર અથવા અન્ય માધ્યમથી ડિલિવરી—આ આખી પ્રક્રિયા તપાસ એજન્સીઓ માટે મુશ્કેલ બની શકે છે.
ડ્રગ્સના વેપારીઓ નાના-નાના કન્સાઇનમેન્ટમાં માલ મોકલવાની પદ્ધતિ પણ અપનાવી રહ્યા છે. મોટા કન્સાઇનમેન્ટને પકડવા કરતાં નાના કન્સાઇનમેન્ટમાં તસ્કરી કરવાથી એક જ જપ્તીથી આખું નેટવર્ક તૂટી પડતું નથી.
આથી આવનારા વર્ષોમાં ડ્રગ્સ સામેની લડાઈમાં પોલીસ અને NCB જેટલી જ મહત્વની ભૂમિકા સાયબર ક્રાઇમ નિષ્ણાતો અને નાણાકીય તપાસ એજન્સીઓની પણ રહેશે.
જેલોમાંથી ચાલતા ડ્રગ્સ નેટવર્ક પણ ચિંતાજનક
ડ્રગ્સની સપ્લાય ચેઇનનો એક ઓછો ચર્ચાતો પરંતુ મહત્વનો ભાગ જેલોની અંદરનું નેટવર્ક છે.
જો જેલમાં રહેલા કેદીઓ સુધી નશીલા પદાર્થો પહોંચતા રહે અને ત્યાંથી બહારના નેટવર્ક સાથે સંપર્ક જળવાઈ રહે, તો આખી ડ્રગ્સ ચેઇનને તોડવી મુશ્કેલ બની જાય છે.
આ સમસ્યાને રોકવા માટે જેલ સુરક્ષા, મોબાઇલ ફોનની ગેરકાયદેસર ઉપલબ્ધતા, મુલાકાતીઓની તપાસ અને જેલની અંદરની નાણાકીય લેવડદેવડ પર વધુ અસરકારક નજર રાખવાની જરૂર પડશે.
માત્ર ધરપકડથી નશામુક્તિ શક્ય નથી
નશા વિરોધી કાર્યવાહીનો એક મહત્વનો ભાગ ડ્રગ્સ જપ્ત કરવો અને તસ્કરોની ધરપકડ કરવી છે. પરંતુ માત્ર ધરપકડની સંખ્યા વધવાથી નશાની સમસ્યા પૂરી થતી નથી.
2025માં ડ્રગ્સ સંબંધિત કેસ અને ધરપકડમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો. આ બતાવે છે કે કાયદો અમલ કરાવતી એજન્સીઓ સક્રિય રીતે કાર્યવાહી કરી રહી છે. પરંતુ સાથે જ આ સવાલ પણ ઊભો થાય છે કે શું દરેક કેસની અસરકારક તપાસ, ચાર્જશીટ અને કોર્ટમાં સફળ સજા સુધીની પ્રક્રિયા એટલી જ ઝડપથી આગળ વધી રહી છે?
જો તસ્કરો પકડાય પરંતુ કેસ વર્ષો સુધી કોર્ટમાં ચાલતા રહે, તો નશાના નેટવર્ક પર લાંબા ગાળાની અસર મર્યાદિત રહી શકે છે.
2029 સુધી નશામુક્ત ભારત—મોટું લક્ષ્ય, પરંતુ અશક્ય નહીં
2029 સુધી ભારતને સંપૂર્ણ નશામુક્ત બનાવવાનું લક્ષ્ય અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી છે. દેશની વસ્તી, ભૌગોલિક વિસ્તાર, આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદો અને નશાના વિવિધ સ્વરૂપોને ધ્યાનમાં લઈએ તો સંપૂર્ણ નશામુક્તિ હાંસલ કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ કામગીરી હશે.
પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે સરકારનું લક્ષ્ય નિરર્થક છે.
જો આગામી ત્રણ વર્ષમાં સરહદ સુરક્ષા મજબૂત બને, ડ્રોન અને ડાર્ક વેબ આધારિત તસ્કરી સામે ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ વધે, ફાર્માસ્યુટિકલ દવાઓના વેચાણ પર કડક દેખરેખ આવે, નશાના પૈસાના નેટવર્કને તોડી પાડવામાં આવે અને વ્યસનીઓને પૂરતી સારવાર મળે તો નશાની સમસ્યામાં મોટો ઘટાડો ચોક્કસ લાવી શકાય છે.
યુવાનોને બચાવ્યા વગર અભિયાન અધૂરું રહેશે
2029નું લક્ષ્ય સફળ બનાવવા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ રોકાણ યુવાનો પર કરવું પડશે.
શાળાઓમાં નશાના નુકસાન અંગે માત્ર એકાદ કાર્યક્રમ યોજવો પૂરતો નથી. બાળકો અને માતા-પિતાને કાઉન્સેલિંગ, માનસિક આરોગ્ય સહાય અને વહેલી તકે લત ઓળખવાની વ્યવસ્થા જરૂરી છે.
ઘણા પરિવારોમાં નશાની સમસ્યા સામે આવતી હોવા છતાં લોકો સામાજિક બદનામીના ડરથી સારવાર લેતા નથી. પરિણામે દર્દી વધુ ઊંડી લતમાં ફસાઈ જાય છે.
નશાને માત્ર ગુનો માનવાની જગ્યાએ જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં તેને જાહેર આરોગ્યની સમસ્યા તરીકે પણ જોવી પડશે. વ્યસનગ્રસ્ત વ્યક્તિને સારવાર, પુનર્વસન અને ફરી સમાજમાં જોડાવાની તક આપવી એટલી જ જરૂરી છે જેટલી તસ્કરો સામે કડક કાર્યવાહી.
2029ની સફળતાનું સાચું માપદંડ શું હશે?
નશામુક્ત ભારતનું મૂલ્યાંકન માત્ર કેટલા કિલોગ્રામ ડ્રગ્સ જપ્ત થયા અથવા કેટલી ધરપકડ થઈ તેના આધારે ન થવું જોઈએ.
સફળતાનું સાચું માપદંડ એ હશે કે નશીલા પદાર્થો યુવાનો સુધી કેટલા ઓછા પહોંચે છે, નવી લતના કેસ કેટલા ઘટે છે, વ્યસની લોકોને કેટલી અસરકારક સારવાર મળે છે અને ડ્રગ્સના નાણાકીય નેટવર્કને કેટલું નબળું કરવામાં આવ્યું છે.
જો શાળાના વિદ્યાર્થીઓમાં નશાનો ઉપયોગ ઘટે, સારવાર મેળવતા લોકોની સંખ્યા વધે, ડ્રગ્સ સંબંધિત ગુનાઓ ઘટે અને ગેરકાયદેસર સપ્લાય ચેઇન તૂટે તો તે નશામુક્તિ તરફના વાસ્તવિક પગલાં ગણાશે.
