ઇઝરાયેલ-બ્રિટન વચ્ચે વધી રહેલો તણાવ: પ્રતિબંધોના જવાબમાં નેતન્યાહૂ સરકારના ચાર મોટા પગલાં
ઇઝરાયેલ અને બ્રિટન વચ્ચેના સંબંધોમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી સતત તણાવ જોવા મળી રહ્યો છે. ગાઝા યુદ્ધ, વેસ્ટ બેંકમાં ઇઝરાયેલી વસાહતો અને પેલેસ્ટિનિયન મુદ્દે બંને દેશોની નીતિઓમાં વધતું અંતર હવે સીધી રાજદ્વારી ટક્કરમાં બદલાતું જોવા મળી રહ્યું છે.
બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા વેસ્ટ બેંકમાં આવેલી ઇઝરાયેલી વસાહતોને લઈને નવા પ્રતિબંધોની જાહેરાત કરવામાં આવ્યા બાદ ઇઝરાયેલે પણ જવાબી કાર્યવાહી કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. ઇઝરાયેલી સરકારનું કહેવું છે કે બ્રિટન એકતરફી રીતે ઇઝરાયેલ સામે રાજકીય દબાણ ઊભું કરી રહ્યું છે અને તેના આંતરિક મામલાઓમાં હસ્તક્ષેપ કરી રહ્યું છે.
આ જ પૃષ્ઠભૂમિમાં ઇઝરાયેલી વિદેશ મંત્રી ગિદોન સારની જાહેરાતે બંને દેશોના સંબંધોમાં નવી કડવાશ ઊભી કરી છે. વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂની મંજૂરી સાથે ઇઝરાયેલે બ્રિટન સામે ચાર મહત્વપૂર્ણ પગલાં જાહેર કર્યા છે.
યેરુશલમ સ્થિત બ્રિટિશ કોન્સ્યુલેટ બંધ કરવાનો નિર્ણય
ઇઝરાયેલના સૌથી મોટા રાજદ્વારી પગલાંમાં યેરુશલમ સ્થિત બ્રિટિશ કોન્સ્યુલેટને બંધ કરવાનો નિર્ણય સામેલ છે.
ઇઝરાયેલી વિદેશ મંત્રી ગિદોન સારના જણાવ્યા અનુસાર, બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા વેસ્ટ બેંકની ઇઝરાયેલી વસાહતો સામે લેવામાં આવેલા પગલાંના જવાબમાં આ કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે.
કોન્સ્યુલેટ માત્ર રાજદ્વારી કચેરી તરીકે જ કામ કરતું નથી. યેરુશલમમાં બ્રિટિશ રાજદ્વારી હાજરીનો ઐતિહાસિક અને રાજકીય અર્થ પણ છે. તેથી તેને બંધ કરવાની જાહેરાતને સામાન્ય વહીવટી નિર્ણય કરતાં વધુ ગંભીર રાજદ્વારી સંદેશ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
ઇઝરાયેલનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે જો લંડન તેની નીતિઓને લઈને ઇઝરાયેલ સામે કડક પગલાં લેશે, તો યેરુશલમ પણ તેના જવાબમાં રાજદ્વારી સ્તરે કાર્યવાહી કરશે.
બીજો નિર્ણય: ગાઝા સંબંધિત બ્રિટિશ પ્રતિનિધિઓને હટાવાશે
ઇઝરાયેલે બીજું મહત્વનું પગલું ગાઝા સંબંધિત એક આંતરરાષ્ટ્રીય સહાય કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલા બ્રિટિશ પ્રતિનિધિઓને લઈને લીધું છે.
કિર્યાત ગાતમાં આવેલા International Gaza Support Centerમાંથી બ્રિટિશ પ્રતિનિધિઓને હટાવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ નિર્ણયથી બંને દેશો વચ્ચે ગાઝા મુદ્દે સહયોગનો એક મહત્વપૂર્ણ માર્ગ પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
ગાઝામાં માનવતાવાદી સહાય પહોંચાડવા, નાગરિકોની સ્થિતિ સુધારવા અને યુદ્ધ બાદની વ્યવસ્થા અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અનેક દેશો પોતાની ભૂમિકા ભજવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. જોકે ઇઝરાયેલ અને બ્રિટન વચ્ચે ગાઝાને લઈને અભિગમમાં મોટો તફાવત છે.
બ્રિટન ગાઝામાં માનવતાવાદી પરિસ્થિતિ અંગે સતત ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યું છે, જ્યારે ઇઝરાયેલ પોતાની સુરક્ષા અને હમાસ સામેની કાર્યવાહીનો મુદ્દો કેન્દ્રમાં રાખે છે.
ત્રીજું પગલું: પેલેસ્ટિનિયન સુરક્ષા દળોને બ્રિટિશ તાલીમ પર રોક
ઇઝરાયેલે રામલ્લાહમાં પેલેસ્ટિનિયન ઓથોરિટીની સુરક્ષા દળોને આપવામાં આવતી બ્રિટિશ તાલીમ પણ બંધ કરવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો છે.
બ્રિટન લાંબા સમયથી પેલેસ્ટિનિયન સુરક્ષા તંત્ર સાથે તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણના કાર્યક્રમોમાં જોડાયેલું છે. તેનો ઉદ્દેશ સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવો અને પેલેસ્ટિનિયન વિસ્તારોમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવામાં મદદ કરવાનો રહ્યો છે.
પરંતુ ઇઝરાયેલના તાજેતરના નિર્ણયથી આ સહકાર પર પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું થયું છે.
ઇઝરાયેલી સરકારનું માનવું છે કે બ્રિટન દ્વારા અપનાવવામાં આવતી કેટલીક નીતિઓ માત્ર રાજદ્વારી ટીકા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ઇઝરાયેલની આંતરિક રાજકીય અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર અસર કરવાનો પ્રયાસ પણ બની રહી છે.
ચોથું પગલું: 12 બ્રિટિશ પ્રતિનિધિઓ પર ઇઝરાયેલમાં પ્રવેશ પ્રતિબંધ
ઇઝરાયેલે 12 બ્રિટિશ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ તથા કેટલાક અન્ય બ્રિટિશ નાગરિકોના દેશમાં પ્રવેશ પર પણ રોક લગાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
ઇઝરાયેલી પક્ષનો આરોપ છે કે આ લોકો ઇઝરાયેલ વિરોધી અથવા યહૂદી વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલા છે અથવા ઇઝરાયેલના અસ્તિત્વના અધિકારને નકારે છે.
જોકે આ આરોપો અને પ્રવેશ પ્રતિબંધો અંગે બ્રિટિશ પક્ષની પ્રતિક્રિયા પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. કોઈ દેશ દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પર પ્રવેશ પ્રતિબંધ મૂકવો એ સામાન્ય રાજદ્વારી પગલું નથી અને તે બંને દેશો વચ્ચેની રાજકીય ભાષાને વધુ આક્રમક બનાવી શકે છે.
આ નિર્ણયનો બીજો અર્થ એ પણ છે કે ઇઝરાયેલ હવે માત્ર બ્રિટિશ સરકારની નીતિઓ સામે જ નહીં, પરંતુ કેટલાક બ્રિટિશ રાજકીય વ્યક્તિઓ સામે પણ સીધી કાર્યવાહી કરવા તૈયાર છે.
ઇઝરાયેલે બ્રિટન પર આંતરિક બાબતોમાં દખલનો આરોપ લગાવ્યો
ઇઝરાયેલી વિદેશ મંત્રી ગિદોન સારએ બ્રિટિશ સરકાર પર ગંભીર આરોપ લગાવ્યો છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, બ્રિટનની વર્તમાન નીતિ ઇઝરાયેલની આંતરિક બાબતો અને તેની લોકશાહી પ્રક્રિયામાં હસ્તક્ષેપ સમાન છે.
ઇઝરાયેલનું કહેવું છે કે બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા પગલાં રાજકીય રીતે પ્રેરિત છે અને તેમાં ઇઝરાયેલ સામે એકતરફી વલણ જોવા મળે છે.
સારે એવો સંદેશ પણ આપ્યો કે ઇઝરાયેલને બ્રિટિશ જનતા સાથે કોઈ સમસ્યા નથી. તેમના મતે બંને દેશોના લોકો વચ્ચે લાંબા સમયથી સંબંધો છે અને બ્રિટનમાં ઇઝરાયેલના ઘણા સમર્થકો પણ છે.
પરંતુ ઇઝરાયેલી સરકાર બ્રિટનની વર્તમાન લેબર સરકારની નીતિઓથી નારાજ છે. ખાસ કરીને વેસ્ટ બેંક અને ગાઝા મુદ્દે બ્રિટન જે વલણ અપનાવી રહ્યું છે તેને લઈને તેલ અવીવમાં અસંતોષ વધી રહ્યો છે.
વેસ્ટ બેંક અને E1 વિસ્તાર કેમ બન્યો વિવાદનું કેન્દ્ર?
ઇઝરાયેલ અને બ્રિટન વચ્ચેના તાજેતરના મતભેદનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો વેસ્ટ બેંકની ઇઝરાયેલી વસાહતો છે.
વેસ્ટ બેંક પેલેસ્ટિનિયન રાજ્યની સંભાવનાઓ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલો વિસ્તાર છે. અહીં આવેલી ઇઝરાયેલી વસાહતોને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લાંબા સમયથી વિવાદ ચાલી રહ્યો છે.
E1 વિસ્તાર પણ આ ચર્ચામાં મહત્વપૂર્ણ છે. આ વિસ્તારને લઈને પેલેસ્ટિનિયન પક્ષનું માનવું છે કે ત્યાં ઇઝરાયેલી વસાહતોનો વિસ્તાર થવાથી વેસ્ટ બેંકના વિવિધ પેલેસ્ટિનિયન વિસ્તારો વચ્ચેનું ભૌગોલિક જોડાણ નબળું પડી શકે છે.
બીજી તરફ ઇઝરાયેલનું કહેવું છે કે E1 સંબંધિત કેટલાક નિર્ણયો ઘણા સમય પહેલાં લેવામાં આવ્યા હતા અને બ્રિટન દ્વારા કરવામાં આવતા કેટલાક દાવા વાસ્તવિક સ્થિતિ સાથે સુસંગત નથી.
આ મુદ્દો હવે માત્ર ઇઝરાયેલ-પેલેસ્ટાઇન વિવાદ પૂરતો રહ્યો નથી. તે યુરોપિયન દેશો અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં પણ મહત્વનો મુદ્દો બની ગયો છે.
બ્રિટને ઇઝરાયેલ સામે કયા પગલાં લીધા?
ઇઝરાયેલની જવાબી કાર્યવાહી પહેલાં બ્રિટિશ સરકારે વેસ્ટ બેંકમાં ઇઝરાયેલી વસાહતોને લઈને અનેક પ્રતિબંધાત્મક પગલાં જાહેર કર્યા હતા.
આમાં કેટલીક ઇઝરાયેલી વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ સામે પ્રતિબંધો, ઇઝરાયેલી વસાહતો સાથેના વેપારને મર્યાદિત કરવાના પ્રયાસો અને કેટલાક અન્ય આર્થિક તથા રાજદ્વારી પગલાંનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત બ્રિટન તરફથી ઇઝરાયેલને હથિયારોની નિકાસ સંબંધિત લાઇસન્સ પર પણ નિયંત્રણો મૂકવામાં આવ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચેના મુક્ત વેપાર કરાર અંગેની વાતચીતને ધીમી અથવા સ્થગિત કરવાના પ્રયાસો અને સૈન્ય-સુરક્ષા સહકારને મર્યાદિત કરવાની નીતિ પણ ઇઝરાયેલ માટે ચિંતાનો વિષય બની છે.
બ્રિટનનું વલણ એ છે કે વેસ્ટ બેંકમાં વસાહતી વિસ્તરણ અને પેલેસ્ટિનિયન નાગરિકોની સ્થિતિને અવગણી શકાય નહીં. જ્યારે ઇઝરાયેલ માને છે કે આવા પગલાં તેની સુરક્ષા અને રાજકીય નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા પર દબાણ સમાન છે.
સંબંધો કઈ દિશામાં જશે?
હાલની સ્થિતિ જોતા સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ઇઝરાયેલ અને બ્રિટન વચ્ચેનો તણાવ કેટલો આગળ જશે.
બંને દેશો ઐતિહાસિક રીતે સુરક્ષા, ગુપ્તચર માહિતી, વેપાર અને રાજદ્વારી ક્ષેત્રોમાં સહકાર કરતા આવ્યા છે. તેથી સંપૂર્ણ રાજદ્વારી વિચ્છેદ બંને માટે મુશ્કેલ વિકલ્પ હશે.
પરંતુ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ગાઝા યુદ્ધ અને વેસ્ટ બેંકને લઈને બ્રિટનના વલણમાં થયેલા ફેરફારથી સંબંધો પર દબાણ વધ્યું છે.
જો પ્રતિબંધો અને જવાબી પ્રતિબંધોની પ્રક્રિયા આગળ વધશે તો તેનો અસર વેપાર, સંરક્ષણ સહકાર અને રાજદ્વારી સંવાદ પર પડી શકે છે.
ગાઝા યુદ્ધે બદલ્યું સમીકરણ
ઇઝરાયેલ અને બ્રિટન વચ્ચેના વર્તમાન મતભેદને સમજવા માટે ગાઝા યુદ્ધને નજરઅંદાજ કરી શકાય નહીં.
હમાસના હુમલા બાદ ઇઝરાયેલે ગાઝામાં મોટા પાયે સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી. ત્યારથી ગાઝામાં નાગરિક જાનહાનિ, માનવતાવાદી સહાય અને ઇઝરાયેલી સૈન્ય કાર્યવાહી અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય ટીકા સતત વધી છે.
બ્રિટન પર પણ પોતાની નીતિ અંગે આંતરિક રાજકીય દબાણ છે. એક તરફ તે ઇઝરાયેલની સુરક્ષાના અધિકારને સ્વીકારે છે, તો બીજી તરફ પેલેસ્ટિનિયન નાગરિકોની સુરક્ષા અને બે-રાષ્ટ્ર ઉકેલ માટે પણ અવાજ ઉઠાવે છે.
આ સંતુલન જાળવવું બ્રિટિશ સરકાર માટે મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
ઇઝરાયેલનો સંદેશ: દબાણનો જવાબ દબાણથી
ઇઝરાયેલી સરકારના તાજેતરના નિર્ણયોમાંથી એક બાબત સ્પષ્ટ છે—તેલ અવીવ હવે વિદેશી સરકારોના પ્રતિબંધોને માત્ર રાજદ્વારી નિવેદનોથી જવાબ આપવા તૈયાર નથી.
ગિદોન સારએ ચેતવણી આપી છે કે જો અન્ય દેશો પણ ઇઝરાયેલ સામે સમાન પ્રકારના પગલાં લેશે, તો ઇઝરાયેલ તેમની સામે પણ પોતાની રીતે જવાબી કાર્યવાહી કરી શકે છે.
આ નિવેદન માત્ર બ્રિટન માટે નહીં પરંતુ અન્ય યુરોપિયન દેશો માટે પણ સંદેશ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
ઇઝરાયેલની સરકાર કદાચ એ બતાવવા માંગે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વધારવાથી તે પોતાની નીતિમાં સરળતાથી ફેરફાર કરશે નહીં.
શું આ રાજદ્વારી સંકટ લાંબું ચાલશે?
આગામી સમયમાં બંને દેશો વચ્ચે સીધો સંવાદ ચાલુ રહે છે કે નહીં તે ખૂબ મહત્વનું રહેશે. કારણ કે કડક નિવેદનો અને પ્રતિબંધો વચ્ચે પણ ઇઝરાયેલ અને બ્રિટનના વ્યાપક વ્યૂહાત્મક હિતો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.
સુરક્ષા સહકાર, આતંકવાદ વિરોધી માહિતી, વેપાર અને મધ્ય પૂર્વની સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓ પર બંને દેશોને એકબીજાની જરૂરિયાત છે.
તેથી હાલના તણાવને સંપૂર્ણ તૂટણમાં ફેરવવાને બદલે બંને પક્ષો કોઈ તબક્કે ફરીથી વાતચીતનો રસ્તો અપનાવે તેવી શક્યતા પણ છે.
પરંતુ ત્યાં સુધી વેસ્ટ બેંક, ગાઝા અને પેલેસ્ટિનિયન રાજ્યના મુદ્દા બંને દેશો વચ્ચે મતભેદનું મુખ્ય કારણ બની રહેશે.
