ઓગસ્ટમાં તાપમાનનો નવો રેકોર્ડ: પૃથ્વી પર વધી રહેલી ગરમીની ગંભીર ચેતવણી
વિશ્વભરમાં વધતું તાપમાન હવે માત્ર વૈજ્ઞાનિક ચર્ચાનો વિષય રહ્યું નથી, પરંતુ માનવજીવન, ખેતી, આરોગ્ય અને પર્યાવરણ માટે ગંભીર પડકાર બની ગયું છે. તાજેતરના આંકડાઓ ફરી એકવાર દર્શાવે છે કે પૃથ્વી ઝડપથી ગરમ થઈ રહી છે. યુરોપિયન યુનિયનની ક્લાઇમેટ મોનિટરિંગ એજન્સી કોપરનિકસના અહેવાલ મુજબ, ઓગસ્ટ મહિનો વૈશ્વિક સ્તરે અત્યાર સુધીના સૌથી ગરમ મહિનાઓમાંનો એક રહ્યો છે.
ઓગસ્ટ દરમિયાન દુનિયાનું સરેરાશ તાપમાન ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પહેલાંના સમયગાળાની સરખામણીમાં લગભગ 1.65 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધુ નોંધાયું હતું. આ આંકડો વૈજ્ઞાનિકો અને પર્યાવરણ નિષ્ણાતો માટે ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે વિશ્વના દેશોએ વૈશ્વિક તાપમાનમાં થતો વધારો શક્ય હોય ત્યાં સુધી 1.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસની આસપાસ મર્યાદિત રાખવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે.
જોકે, એક જ મહિના દરમિયાન તાપમાન 1.5 ડિગ્રીની મર્યાદા પાર કરી જાય એટલે દુનિયાએ કાયમી ધોરણે આ લક્ષ્યાંક ગુમાવી દીધો છે એવું કહી શકાય નહીં. આ મર્યાદા સામાન્ય રીતે લાંબા ગાળાના સરેરાશ તાપમાનના આધારે માપવામાં આવે છે. તેમ છતાં, સતત નવા તાપમાનના રેકોર્ડ નોંધાવા એ વાતનો સ્પષ્ટ સંકેત છે કે વૈશ્વિક ગરમીનો ખતરો ઝડપથી વધી રહ્યો છે.
ઓગસ્ટ અને જુલાઈ 2023 વચ્ચેની ગરમીની સ્પર્ધા
કોપરનિકસના આંકડા પ્રમાણે ઓગસ્ટનું વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાન જુલાઈ 2023માં નોંધાયેલા અતિશય ઊંચા તાપમાનની આસપાસ રહ્યું હતું. એટલે કે બંને મહિના આધુનિક હવામાન રેકોર્ડમાં સૌથી ગરમ સમયગાળામાં સ્થાન મેળવે છે.
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં વિશ્વભરમાં તાપમાનના રેકોર્ડ વારંવાર તૂટતા જોવા મળ્યા છે. ખાસ કરીને યુરોપ, એશિયા અને ઉત્તર અમેરિકાના અનેક વિસ્તારોમાં ઉનાળાની ઋતુ દરમિયાન અસામાન્ય ગરમી અનુભવાઈ રહી છે. ઘણી જગ્યાએ દિવસનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં અનેક ડિગ્રી વધારે રહે છે, જ્યારે રાત્રિના તાપમાનમાં પણ પૂરતો ઘટાડો થતો નથી.
રાત્રિ દરમિયાન તાપમાન ઓછું ન થવું આરોગ્યની દૃષ્ટિએ ખાસ ચિંતાજનક છે. શરીરને ગરમીમાંથી સાજું થવા માટે રાત્રિના સમયે ઠંડકની જરૂર હોય છે. સતત ગરમી રહે તો વૃદ્ધો, બાળકો અને પહેલેથી જ નબળા આરોગ્ય ધરાવતા લોકો પર તેની અસર વધુ ગંભીર બની શકે છે.
1.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસની મર્યાદા શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
2015ના પેરિસ ક્લાઇમેટ કરાર હેઠળ વિશ્વના દેશોએ વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પહેલાંના સ્તરની સરખામણીમાં 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઘણો નીચે રાખવાનો અને શક્ય હોય તો તેને 1.5 ડિગ્રી સુધી મર્યાદિત કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો.
આ 1.5 ડિગ્રીની સંખ્યા માત્ર એક આંકડો નથી. વૈજ્ઞાનિકોના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક તાપમાનમાં દરેક વધારાનો અંશ ગરમીની લહેરો, ભારે વરસાદ, દુષ્કાળ, સમુદ્ર સપાટીમાં વધારો અને અન્ય આબોહવા સંબંધિત જોખમોને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.
જો લાંબા ગાળે તાપમાનમાં વધારો 1.5 ડિગ્રીની આસપાસ કે તેનાથી વધુ રહે છે, તો કેટલીક પર્યાવરણીય અસરોને નિયંત્રિત કરવી વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. કેટલીક કુદરતી પ્રણાલીઓમાં થતા ફેરફારો લાંબા સમય સુધી પાછા ફેરવવા મુશ્કેલ હોય છે. તેથી વૈજ્ઞાનિકો સતત સરકારો અને સમાજને ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં ઝડપથી ઘટાડો કરવાની અપીલ કરી રહ્યા છે.
અલ નીનો પણ બની રહ્યો છે મહત્વનું કારણ
વૈશ્વિક તાપમાનમાં થયેલા આ ઉછાળા પાછળ માત્ર માનવસર્જિત જળવાયુ પરિવર્તન જવાબદાર નથી. કુદરતી હવામાન પ્રક્રિયા અલ નીનો પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
અલ નીનો દરમિયાન પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં સમુદ્રનું પાણી સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ થઈ જાય છે. સમુદ્રમાં સંગ્રહિત આ વધારાની ગરમી વાતાવરણમાં પ્રસરે છે અને તેના કારણે વિશ્વના સરેરાશ તાપમાનમાં વધારો થઈ શકે છે.
અલ નીનો સામાન્ય રીતે થોડા સમય માટે હવામાનની વૈશ્વિક સ્થિતિને અસર કરે છે. પરંતુ જ્યારે તેની અસર માનવસર્જિત ગ્લોબલ વોર્મિંગ સાથે જોડાય છે ત્યારે તાપમાનના રેકોર્ડ તૂટવાની શક્યતા વધી શકે છે.
ક્લાઇમેટ નિષ્ણાતોના મતે, અલ નીનોની અસર તેના ટોચના તબક્કા પછી પણ કેટલાક સમય સુધી જોવા મળી શકે છે. એટલે આગામી મહિનાઓમાં પણ વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં અસામાન્ય ગરમીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
યુરોપમાં આકરી ગરમીએ વધારી ચિંતા
વૈશ્વિક તાપમાનના રેકોર્ડ સાથે યુરોપમાં પણ આ વર્ષની ગરમીએ ચિંતા વધારી છે. પશ્ચિમ યુરોપના અનેક દેશોમાં ઉનાળાના મહિનાઓ દરમિયાન લાંબા સમય સુધી ગરમીની લહેરો જોવા મળી.
બ્રિટનમાં તો હવામાનના આધુનિક રેકોર્ડ શરૂ થયા પછીની સૌથી ગરમ ઉનાળાની ઋતુઓમાંની એક નોંધાઈ. ઊંચા તાપમાનના કારણે સામાન્ય જનજીવન પર તેની અસર પડી. શાળાઓમાં કામકાજ ખોરવાયું, આરોગ્ય સેવાઓ પર વધારાનો બોજ આવ્યો અને ખેતી સાથે સંકળાયેલા લોકોને પણ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો.
અતિશય ગરમી દરમિયાન જંગલોમાં આગ લાગવાનું જોખમ પણ વધી જાય છે. લાંબા સમય સુધી વરસાદ ન પડે તો જમીન અને વનસ્પતિમાં ભેજ ઘટે છે, જેના કારણે આગ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે. યુરોપના કેટલાક વિસ્તારોમાં ગરમી અને સૂકાની સ્થિતિએ આ જોખમને વધુ ગંભીર બનાવ્યું.
માનવ આરોગ્ય માટે સૌથી મોટો ખતરો
ગ્લોબલ વોર્મિંગની ચર્ચામાં ઘણીવાર સમુદ્રનું સ્તર, હિમનદીઓ અને તાપમાનના આંકડાઓની વાત થાય છે, પરંતુ તેની સૌથી સીધી અસર માનવ આરોગ્ય પર પડે છે.
લાંબા સમય સુધી ચાલતી ગરમીની લહેર દરમિયાન હીટ સ્ટ્રોક, ડિહાઇડ્રેશન અને હૃદય તથા શ્વસન સંબંધિત સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે. ખાસ કરીને વૃદ્ધો, નાના બાળકો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને બહાર કામ કરતા લોકો માટે ગરમી વધુ જોખમી બની શકે છે.
યુરોપમાં તાજેતરના વર્ષોમાં ભારે ગરમીના કારણે હજારો લોકોના મૃત્યુ અંગે વૈજ્ઞાનિકોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. ગરમીથી થતા મૃત્યુમાંથી ઘણા કિસ્સા સીધા હીટ સ્ટ્રોક તરીકે નોંધાતા નથી, પરંતુ ઊંચું તાપમાન હૃદય અને અન્ય બીમારીઓને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.
આથી ગરમીને માત્ર અસુવિધા તરીકે જોવાને બદલે તેને જાહેર આરોગ્યની ગંભીર સમસ્યા તરીકે જોવાની જરૂર છે.
ખેતી અને ખાદ્ય સુરક્ષા પર અસર
વધતું તાપમાન ખેતી માટે પણ મોટો પડકાર ઊભો કરે છે. પાકને ચોક્કસ તાપમાન, પાણી અને ભેજની જરૂર હોય છે. જો તાપમાન સામાન્ય મર્યાદાથી સતત વધારે રહે તો પાકની વૃદ્ધિ પર અસર થઈ શકે છે.
દુષ્કાળની સ્થિતિમાં સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા ઘટે છે. બીજી તરફ, અચાનક ભારે વરસાદ પડે તો ખેતરોમાં પાણી ભરાઈ શકે છે અને પાકને નુકસાન થઈ શકે છે. એટલે જળવાયુ પરિવર્તન માત્ર ગરમી વધારતું નથી, પરંતુ હવામાનની અનિશ્ચિતતા પણ વધારી શકે છે.
ખેતી પર થતી અસર અંતે ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવ અને ખાદ્ય સુરક્ષા સાથે પણ જોડાય છે. જો કોઈ વિસ્તારમાં વારંવાર પાક નિષ્ફળ જાય તો સ્થાનિક અર્થતંત્રથી લઈને વૈશ્વિક ખાદ્ય બજાર સુધી તેની અસર પહોંચી શકે છે.
“નવું સામાન્ય” માની લેવું યોગ્ય નથી
કેટલાક લોકો હવે વારંવાર આવતી ગરમીને પૃથ્વીની નવી સામાન્ય સ્થિતિ તરીકે સ્વીકારવા લાગ્યા છે. પરંતુ નિષ્ણાતો માને છે કે આવી સ્થિતિને સામાન્ય માનીને બેસી રહેવું યોગ્ય નથી.
વિશ્વનું તાપમાન જેટલું વધશે, ગરમીની લહેરોની તીવ્રતા અને આવર્તન વધવાની શક્યતા પણ રહેશે. જો ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવામાં નહીં આવે તો ભવિષ્યમાં અત્યારની અસામાન્ય ગરમી પણ સામાન્ય કરતાં ઓછી લાગવા માંડે તેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
ક્લાઇમેટ નિષ્ણાતો વારંવાર ભાર મૂકે છે કે હાલના રેકોર્ડ માત્ર ભવિષ્યની આગાહી નથી, પરંતુ પરિવર્તન શરૂ થઈ ચૂક્યું હોવાના સંકેતો છે.
જીવાશ્મ ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી પડશે
વૈશ્વિક તાપમાન વધવાનું મુખ્ય લાંબા ગાળાનું કારણ માનવ પ્રવૃત્તિઓમાંથી નીકળતા ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે. કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ જેવા જીવાશ્મ ઇંધણના દહનથી મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાતાવરણમાં જાય છે.
આ ગેસ પૃથ્વી પરથી બહાર જતી ગરમીનો એક ભાગ વાતાવરણમાં રોકી રાખે છે. પરિણામે સમય જતાં વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાન વધે છે.
આ સ્થિતિને બદલવા માટે સૌર અને પવન જેવી નવીનીકરણીય ઊર્જાનો વ્યાપ વધારવો, ઊર્જાની બચત કરવી, જાહેર પરિવહનને મજબૂત બનાવવું અને ઉદ્યોગોના કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવો જરૂરી છે. માત્ર સરકારો નહીં, પરંતુ ઉદ્યોગો, શહેરો અને સામાન્ય નાગરિકો પણ આ પરિવર્તનમાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સંદેશ
વૈશ્વિક તાપમાનના આ આંકડા ભારત માટે પણ ચેતવણીરૂપ છે. ભારતમાં પહેલેથી જ ઉનાળામાં અનેક વિસ્તારોમાં ભારે ગરમી અનુભવાય છે. શહેરોમાં કોંક્રિટના વધતા વિસ્તરણ, વાહનોની સંખ્યા અને લીલા વિસ્તારોમાં ઘટાડો થવાથી ગરમીની અસર વધુ અનુભવાઈ શકે છે.
શહેરોમાં “હીટ આઇલેન્ડ” અસરને કારણે આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારો કરતાં તાપમાન વધુ રહેવાની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં વૃક્ષોનું સંરક્ષણ, શહેરી આયોજનમાં ખુલ્લી જગ્યાઓ જાળવવી, પાણીના સ્ત્રોતોનું રક્ષણ અને ગરમી સામે સ્થાનિક સ્તરે આગોતરી તૈયારી કરવી ખૂબ જરૂરી બને છે.
હવે નિર્ણય લેવાનો સમય
ઓગસ્ટમાં નોંધાયેલું અસાધારણ તાપમાન માત્ર એક મહિનાનો રેકોર્ડ નથી. તે સમગ્ર વિશ્વ માટે એક મોટો સંદેશ છે. પૃથ્વીનું તાપમાન કુદરતી રીતે વધઘટ કરતું રહે છે, પરંતુ વર્તમાન સમયગાળામાં માનવસર્જિત ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જને આ ગરમીને વધુ તીવ્ર બનાવી છે.
એક મહિનો 1.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસની મર્યાદા પાર કરે એટલે જ દુનિયા તરત જ એક અપરિવર્તનશીલ સીમા પાર કરી દેતી નથી. પરંતુ વારંવાર બનતી આવી ઘટનાઓ એ દર્શાવે છે કે સમય ઝડપથી પસાર થઈ રહ્યો છે.
જો જીવાશ્મ ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા, સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ ઝડપથી આગળ વધવા અને પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકાસ અપનાવવા માટે અસરકારક પગલાં લેવામાં આવે તો જોખમને મર્યાદિત કરી શકાય છે. પરંતુ જો આવા રેકોર્ડને માત્ર આંકડા સમજીને અવગણવામાં આવશે તો તેની કિંમત આગામી પેઢીઓને ચૂકવવી પડી શકે છે.
આથી વધતું વૈશ્વિક તાપમાન માત્ર વૈજ્ઞાનિકો કે સરકારોની સમસ્યા નથી. તે દરેક વ્યક્તિના જીવન, આરોગ્ય, પાણી, ખોરાક અને અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે. ઓગસ્ટની ગરમીએ ફરી એકવાર યાદ અપાવ્યું છે કે પૃથ્વીના ભવિષ્ય માટે નિર્ણાયક પગલાં લેવાનો સમય હવે છે.
